Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Ses Bilgisi 10 Farklı Ses Olayı Hakkında Detaylı Bilgiler

Ses Bilgisi Konularına Giriş

Ses; çenemizin, ağzımızın ve nesnelerin hareketinden çıkan titreşimler kulağımızın duyduğu hava titreşimleridir. Bu titreşimin sembollerle ifade edilmesine harf denir.

Türkçemizde 29 harf olup bunların 8’i ünlü 21’i ünsüzdür. Seslere, ağızdan çıkışları esnasında bir engele çarpmadan çıkıyorlarsa ünlü, bir engele çarparak çıkıyorlarsa ünsüz denir.

Sesler hecelen, heceler de sözcükleri oluşturur.

 Ses Bilgisinde Ünlüler

Ünlüler, sesi oluşturulan havanın, ses yolundan geçerken herhangi bir engele uğramadan çıkması sonucu oluşur.

Türkçede sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Bu ünlülerin sınıflandırılması şöyledir:

Dilin Durumuna Göre

Ünlü oluşurken dil arkaya doğru bir kavis çiziyorsa kalın, düz durumda kalıyorsa ince ünlüler oluşur.

Kalın ünlüler: a, ı, o, u

İnce ünlüler: e, i, ö, ü

Dudakların Aldığı Biçime Göre

Ünlü çıkarılırken dudaklar yuvarlaklaşıyorsa “yuvarlak”, düz durumda kalıyorsa “düz” ünlü oluşur.

Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

Düz ünlüler: a, e, ı, i

Çenenin Durumuna Göre

Alt çenenin aşağı doğru açılarak ağız boşluğunun genişlemesiyle oluşan ünlüler “geniş”, alt çene ile üst çene arasındaki boşluğun daralmasıyla oluşan ünlüler “dar” ünlülerdir.

Geniş Ünlüler: a, e, o, ö

Dar Ünlüler: ı, i, u, ü

Buna göre her ünlünün üç özelliği vardır. Bunu aşağıdaki çizelgede görebiliriz.

Ses Bilgisinde Büyük Ünlü Uyumu

Kalınlık incelik uyumudur. Sözcüğün bir hecesinde kalın bir ünlü varsa sonraki ünlü de kalın, ince bir ünlü varsa sonraki ünlü de ince olmalıdır.

Kalın + kalın + kalın

İnce + ince + ince

Örnek

Çiçeklerimiz, ovalarımız, gülecekti, koşacak… Bu sözcükler büyük ünlü uyumuna uyar.

Türkçe olmasına karşın eski, asıl şekillerinden uzaklaştıklarından dolayı büyük ünlü uyumuna uymayan sözcüklerimiz vardır.

Örnek

Ana – anne

Alma – elma

Kanı – hani

Karındaş – kardaş

Not

Büyük ünlü uyumuna aykırı ekler

yor – dinliyor

ki – sabahki

leyin – sabahleyin

mıtırak- yeşilimtırak

daş – vatandaş

gil – baklagil

ken – koşarken

Ses Bilgisinde Küçük Ünlü Uyumu

Sözcüklerin düzlük ve yuvarlaklık bakımından gösterdiği uyuma küçük ünlü uyumu denir.

Bu uyumda aşağıdaki kurallara dikkat etmek gerekir:

Türkçe sözcüklerde ilk hece düz ünlüyle (a, ı, e, i) başlıyorsa sonraki heceler de düz ünlüyle devam etmelidir.

Örnek

Bilgi, pencere, tahta, sabahlık, dalgın bu sözcükler düz ünlüden sonra düz ünlü geldiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

Örnek

Tavuk, avuç, davul, kabuk, yağmur, kavun sözcükleri ise düz sesten sonra yuvarlak ünlü geldiği için küçük ünlü uyumuna uymaz.

Türkçe sözcüklerde yuvarlak (o, ö, u, ü) ünlüyle başlayan sözcükler ya dar -yuvarlak u, ü ya da düz -geniş a, e ile devam eder.

Örnek

Güven, kolay, üzüm, kömür, otlak sözcükleri yuvarlak seslerden sonra dar yuvarlak ya da düz-geniş sesler geldiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

Örnek

Horoz, kolon, balon, radyo, salon sözcükleri ilk hece dışında yuvarlak ünlü kullanıldığı için küçük ünlü uyumuna uymaz.

Not

-yor eki her iki kurala aykırıdır.

Not

Birleşik sözcüklerde ünlü uyumları aranmaz.

Örnek

Çanakkale, Başakşehir…

Not

Özel isimlerde ünlü uyumu aranmaz.

Örnek

İstanbul, Mustafa…

Not

Tek heceli sözcüklerde ünlü uyumları aranmaz.

Örnek

Ok, yay, raf…

Ses Bilgisi Olayları

Ses Bilgisi 1

Ünsüz Yumuşaması

“p, ç, t, k” süreksiz sert ünsüzleriyle biten sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında “p, ç, t, k” süreksiz sert ünsüzleri yumuşayarak “b, c, d, g” ye dönüşür. Bu kurala “ünsüz yumuşaması” denir.

Örnek

Amaç – amacım

Sokak – sokağı

kanat – kanadı

kitap – kitabı

Yukarıdaki sözcükler süreksiz sert “p, ş, ç, t, k” den sonra ünlü ile başlayan ek aldıkları için ünsüz yumuşamasını örneklemiştir.

Ünsüz benzeşmesi görülmediği yerler

Tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz.

Örnek

ip – e = ipe       ot – u = otu

Tek heceli sözcüklerin kimilerinde yumuşama olur.

Örnek

git – en = giden     çok – u  = çoğu

Özel adlarda yumuşama olmaz

Örnek

Sinop’a, Zonguldak’ı, Ahmet’i

“-it” ekiyle türeyen sözcüklerde (geçit sözcüğü dışında) yumuşama olmaz.

Örnek

kanıt-ı     konut-a

Yabancı dillerden alınmış sözcüklerde yumuşama olmaz.

Örnek

Sanat – ı,  hukuk -un,  surat -ı,   millet – i, edebiyat – ı…

Not

Kimi yabancı sözcükler yumuşama kuralına uyar.

Örnek

ilacı, kitabı, cildi…

Not

Ancak iki eylemde yumuşama görülür.

Örnek

et + e = edelim

git + e = gidelim

Ses Bilgisi 2

Ünsüz Benzeşmesi

Sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcükten sonra b, c, d, g ile başlayan bir ek gelirse bunlar sertleşerek p, ç, t, k’ya dönüşür.

Örnek

ağaç – dan  =  ağaçtan

kitap – ci  =   kitapçı

Sert (tonsuz) ünsüzle biten rakamlardan sonra gelen yumuşak ünsüzler de ünsüz sertleşmesine uyar.

Örnek

1983 de —–> 1983’te

1995 den —–> 1995’ten

Özel isimlerde ve kısaltmalarda benzeşme görülür.

Örnek

Zonguldak + da = Zonguldak’ ta

Sivas + da = Sivas’ta

Not

Matematik terimleri bu kuralın dışındadır.

Örnek

üçgen, beşgen

Not

de bağlacında sertleşme olmaz. Çünkü tek başına bir kelimedir.

Örnek

Elimizde yakıt da yok ateş de.

Ses Bilgisi 3

Kaynaştırma

Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, Türkçede iki ünlü yan yana gelmeyeceğinden bunların arasına “y, ş, s, n” kaynaştırma ünsüzlerinden biri girer.

Örnek

kapı + s + ı  = kapısı

para + s + ı  = parası

Not

“n” kaynaştırma ünsüzü ile ikinci tekil şahıs iyelik eki olan “n” ile karıştırmamalıyız.

Örnek

Senin araba’n’ı beğenmiş.

Ses Bilgisi 4

Ulama

Ulama, ünsüzle biten bir sözcükten sonra, ünlü ile başlayan bir sözcüğün gelmesidir.

Örnek

Çok sevdim ama sevilmedim asla

Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer

Ulama bir ses olayı değildir. Aruzla veya heceyle yazılan şiirlerde  
ölçüyü tutturmak amacıyla yapılan bir uygulamadır.

Not

Ulama görülen sözcükler arasına noktalama işareti konursa ulama olmaz.

Örnek

Atatürk, ulusa seslendi.

(Burada Atatürk ve ulus arasında noktalama işareti olduğunu için ulama olmaz.)

Ses Bilgisi 5

Ünlü Daralması

Türkçede (e, a) ile biten sözcüklerden sonra gelen “—yor” eki sözcüğün sonundaki bu geniş ünlüleri daraltarak ı, i, u, ü’ye dönüştürür. Buna ünlü daralması denir.

Örnek

koş + ma + yor   = koşmuyor

gel + me + yor    = gelmiyor

Not

Bir sözcükte ” -mıyor,  -miyor,  -muyor, – müyor” ekini görürsek orada bir daralma vardır.

Örnek

Bil-miyor,    gül-müyor,    okuya-mıyor

Not

“ne”, “demek”, “yemek” sözcüklerinde kökte ünlü daralması olabilir.

Örnek

niye, diyelim, yiyecek

Not

Kaynaştırma ünsüzlerinden y kendinden önceki a,e ünlülerini konuşmada daraltır ama bu durum yazıya geçmez.

Örnek

bilmeyen (doğru)

bilmiyen (yanlış)

Ses Bilgisi 6

Ünlü Türemesi

Ünsüzle biten tek heceli bir sözcüğe “-cik” eki getirildiğinde sözcükle ek arasında bir ünlü türer.

Örnek

genç + cik = gencecik

az+ cık = azıcık

dar + cık = daracık

öp +cük = öpücük

gül =cük = gülücük

Pekiştirmelerde m, p, r, s sesleriyle oluşturulan ünlü türemesi görülür.

Örnek

sap sağlam > sapasağlam (a)

yap yalnız > yapayalnız (a)

çep çevre > çepaçevre (e)

güp gündüz > güpegündüz (e)

Ses Bilgisi 7

Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan kimi sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getiriliğinde, ikinci hecedeki ünlü düşer ve sözcüğün hece sayısı da azalır.

Sözcük çekim eki alırken ünlüsü düşer.

Örnek

ağız – ım   =  ağzım

beyin – im  = beynim

Keşif – e  = kefşe

Yer – yön adları “de, –  den” eklerinden birini alırsa sonundaki ünlü düşebilir.

Örnek

yukarı – dan  = yukardan

ileri – den  = ilerden

İkinci hecesinde bir dar ünlü bulunan iki heceli sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek gelirse ortadaki hece, ünlü düşer.

Örnek

ağız + ı  =  ağzı

burun + u  =  burnu

oğul + u = oğlu

fikir + i  = fikri

Birleşik sözcüklerin oluşumunda ünlü düşebilir.

Örnek

ne + asıl  =  nasıl

ne + için  = niçin

kayın + ana = kaynana

Kimi renk adlarından ar / er ekleriyle eylem türetilirken ünlü düşebilir.

Örnek

sarı – armak  =  Sararmak

kara – armak  = Kararmak

“et -, ol -” yardımcı eylemleri bir isimle birleştiğinde ses düşmesi olur.

Örnek

Emir – etmek = emretmek

Kahır – olmak = kahrolmak

Sözcükler türetilirken de ses düşmesi olabilir.

Örnek

Devir – im  =  devrim

Oyun – a  =  oyna

Ses Bilgisi 8

Ünsüz Düşmesi

Sonunda “k” ünsüzü bulunan kimi sözcüklerden sonra -cik, -cek, -l, -daş eklerinden biri getirildiğinde sözcüğün sonundaki “k” ünsüzü düşer.

Örnek

ufa-k-çık  = ufacık

küçü-k-cük  = küçücük

-ki ile biten sözcüklerden -l ekiyle eylem türetilirken de k ünsüzü düşebilir.

Örnek

ufa-k-l-mak  = ufal-mak

alça-k-l-mak  =  alçalmak

Ses Bilgisi 9

Ünlü Türemesi

Kimi tek heceli sözcükler “-cik” ekini alırken ekle sözcük arasına bir ünlü girer.

Örnek

dar-a-cık = daracık

bir-i-cik  = biricik

“m, p, r, s” ünsüzleri kullanılarak yapılan bazı pekiştirmeli sözcüklerde ses türemesi görülür.

Örnek

sap-a-sağlam  =  sapasağlam

güp-e-gündüz  = güpegündüz

“et -, ol -” yardımcı eylemleri adla birleştiğinde adın son sesi ürer. Buna “ünsüz ikizleşmesi” de denir.

Örnek

his-s-et  = hisset

af-f-et  = affet

“-yor” eki ünsüzle biten bir sözcüğe getirildiğinde ünlü türemesi olur.

Örnek

gül-ü-yor = gülüyor

koş-u-yor = koşuyor

Ses Bilgisi 10

n – b  Çatışması

Çift dudak ünsüzü olan “b” sesi kendinden önce gelen “n” sesini “m” ye dönüştürür.

Örnek

te-n-bel  =  tembel

çe-n-ber  =  çember

a-n-bar  =  ambar

Birleşik sözcüklerde ve özel adlarda bu kurala uyulmaz.

Örnek

İsta-n-bul,  Safra-n-bolu Bi-n-başı, So-n-bahar.

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

Kemal Tahir Hakkında Bilinmesi Gereken Her Şey

 

Aşık Veysel Şatıroğlu Aşık Edebiyatının Son Büyük Temsilcisi

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir