Öğretici Metinler ile İlgili 10 Farklı Kavramın Açıklaması

Öğretici metin kavramı ne anlama gelir?

Öğretici metinler dilin sanatsal işlevi dışında kullanıldığı, kanıları değiştirmeyi, bilgi ve haber vermeyi, karşıdakini düşündürmeyi, bilgi ve kültür düzeyini yükseltmeyi amaçlayan yazıların genel adıdır.

Öğretici metinlerin sanatsal metinlerden en büyük farkı ise buradaki metinlerin kurmaca metinler olmayışıdır.

Öğretici metinler bilgi vermek amacıyla yazıldığı için günlük hayatın gerçeklerini tarihî olayları felsefî düşünceleri anlatır.

Yaşanan gerçeklik dışındaki hayali unsurlardan söz edilmez.

Dolayısıyla kurmaca bir anlatıma sahip değildir.

Kelimeler genellikle ilk anlamlarıyla kullanıldığından her okuyanda aynı izlenimi bırakır. Okuyucuyu farklı düşünce ya da yorumlara ulaştırmaz.

Anlatımda söyleyiş kaygısı ağır basmaz, sanatlı bir dil görülmez.    

Dil, açık ve anlaşılır yapıdadır, dilin duygusal bir boyutu yoktur.

Gerçekler olduğu gibi aktarılır. Anlatım nesneldir.

Sözcükler gerçek ve somut anlamdadır. Üslup kaygısı güdülmez.

Öğretici metinlerin amacı şunlardır:

Haber ve bilgi vermek

İkna etmek ve kanıları değiştirmek

Uyarmak ve düşündürmek

Yönlendirmek ve tanıtım yapmak

Öğretici metin türleri bunlar şu şekilde gruplandırılır:

Gazete çevresinde gelişen türler: makale, deneme, eleştiri, röportaj, mülakat… 

Kişisel hayatı konu alan yazılar: anı, gezi yazısı, biyografi, otobiyografi günlük, mektup, monografi, söyleşi…

Felsefi metinler: Felsefî konuları ele alan, felsefî problemler üzerinde duran ve bunlara çözümler sunan metinlerdir.

Tarihî metinler: Tarihî olayların, yer ve zaman gösterilerek ve sebep-sonuç ilişkisiyle anlatıldığı metinlerdir. Bu metinler tarihî belgelere dayanır ve geçmişin bilinmeyen yönlerine ışık tutar.

Bilimsel metinler: Bilimsel araştırmaları açık ve kesin bir dille, delillere dayanarak anlatan metinlerdir. Alanında uzman kişilerce kısa, öz ve hemen anlaşılabilecek bir tarzda yazılır.

Öğretici metinlerde yapı (plan)

Her metin kendi içinde anlam ve ses bütünlüğü olan birimlerin belli bir düzen içinde bağlanmasıyla oluşur. Bu birimler cümleler ve paragraflardır. Her yazı paragraflardan oluşur ve paragrafların giriş, gelişme, sonuç bölümlerine ayrılmasına ise yazının planı denir.

Paragrafların uzunluğu, kısalığı, azlığı ya da çokluğu yazarın konuyu ele alış biçimine ve yazının kapsamına göre değişir. Ayrıca paragraflar arasında anlamsal bütünlüğü sağlamak için cümle başı edatları, bağlaçlar ya da bağlayıcı sözcük gurupları da kullanılabilir.

Öğretici bir metnin yapısını kavramak için yapılması gereken ilk şey, metnin yazılış amacının ve hedef kitlenin belirlenmesidir. Daha sonra izlenecek yol ise her paragrafı kendi içerisinde çözümlemek ve anlamak, ana düşünceyi belirlemek olmalıdır.

Öğretici metinler; giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur. Düşünceyi geliştirme yolları ile metnin yapısı arasında doğrudan bir ilişki vardır.

Öğretici Metin ve Zihniyet İlişkisi

Bir yazar hangi amaçla yazarsa yazsın biliyoruz, yazıldığı dönemin sosyal, ekonomik ve siyasî yapısını, sanat anlayışını kişiliğinin aracılığıyla içinde yaşadığı toplumun zihniyetini esere yansıtır.

Dönemin bu tür özelliklerine de zihniyet denir. Sıraladığımız bütün bu unsurlar metinde sindirilmiş bir şekilde yer alır ve metin bu unsurların karışımından oluşan bir bütündür. Tabi ki bu unsurlar yazının bütünü içinde yazarın tercihlerine göre yer alır. Ayrıca yazarlar metni kaleme alırken halkın kabul ettiği veya karşı çıktığı değerler dünyasına duyarlı davranır ya da kendini bu şekilde davranmak zorunda hisseder. Aksi taktirde hareket edeceği zaman, toplumun tepkisini çekeceğini bilir. Dolayısıyla dönemin egemen anlayışı metne değişik şekillerde yansıyabilir.

Öğretici metinleri oluşturan sanatçı döneminin zihniyetini eserine yansıtırken son derece açık davranır. Bu noktada edebi metinlerden farklılık ortaya çıkar çünkü edebi metinler kurmaca olduğu için zihniyet dolaylı yollardan gerçekleşir.

Öğretici Metin ve Gelenek

Her metin gibi öğretici metinler de bir geleneğe bağlı kalınarak o gelenek sınırları içerisinde yazılır ve geleneği devam ettirir.

Bütün bunların yanı sıra yazar, döneminde hâkim olan akımlardan, çağdaşlarından ya da kendinden önceki sanatçılardan da etkilenebilir ve bu etkiler eserde kendine yer bulabilir.

Öğretici Metin ve Anlam

Öğretici metinlerde, metinlerin anlamının açık olması gerektiği için daha çok somut anlamlı sözcükler kullanılır.

Her metin bir amaç için yazılır. Yazar anlatmak, paylaşmak istediklerini, kendini huzursuz eden ve aktarma ihtiyacı duyduğu duygu ve düşüncelerini bu yolla okuyucuya sunar. Ancak bunun veriliş tarzı daha öncede söylediğimiz gibi türden türe farklılık gösterir.

Öğretici metinlerin bilgi vermek, aydınlatmak, açıklamak gibi amaçları vardır.

Öğretici Metin ve Yazar

Yazar, öğretici metinlerde düşüncelerini akıl süzgecinden geçirerek ortaya koyar. Öğretici metinlerin yazarıyla olan ilişkisi metnin türüne göre farklılık gösterir.

Yazar eserinde kendini gizlemez, satır aralarında yazarın duygu ve düşüncelerine rastlanabilir. Bu durum öğretici metinlerin tamamı için geçerli değildir. Deneme, sohbet, gezi yazısı, fıkra, anı gibi türlerde yazarın geçmişi, beklentileri esere yansıyabilir. Ancak makale, ders kitabı, ansiklopedi maddeleri gibi bilimsel metinlerde yazarın kişiliği metne yansımaz. Bu türlerde nesnellik esastır.

Öğretici Metin ile Edebi Metinlerde Yorum

Bir metin yazıldığı dönem ya da ortamda okuyucuya çok etkileyici gelebilir. Ancak zaman aşımına uğradıktan sonra okurda aynı etkiyi bırakmaz. Her metnin anlamı okuyucuya, zamana ve mekâna göre değişebilir.

Ortaya konan metin, yazarın kişiliğinden şöyle veya böyle etkilenmiştir. Yorum yapılırken metnin yazıldığı dönem, dikkate alınır ve metin, hangi zihniyet doğrultusunda yazılmışsa ona göre yorumlanır. Örneğin, Rönesansta yapılan reformlar, o dönem insanları   üzerinde çok etki bırakmıştır. Fakat günümüzde gelişen teknoloji ve küçülen dünya üzerinde şimdi İnsanlar üzerinde pek etki bırakmamıştır.

Öğretici Metinlerde Dil ve Anlatım

Öğretici metinlerde dil bir nesneyi, kavramı, olayı açıklamak, anlatmak, bildirmek veya okuyucuyu uyarmak, harekete geçirmek, İkna etmek için kullanılır. Dilin asıl amacı, anlatılmak, isteneni sade ve yalın bir şekilde ortaya koymaktır.

Metnin dili, ifade edilmek istenen düşünceye, seçilen anlatım türüne ve hitap edilen okuyucu kitlesine göre değişir. Söz gelimi makalede ağırbaşlı, ciddi bir anlatım söz konusu iken fıkrada samimi bir anlatım tercih edilir.

Metinlerin türü ile yazarın üslubu arasında sıkı bir bağ vardır.

Bilimsel metinlerde çok yer verilir.

Makalede doğal bir dil kullanılır.

Deneme, fıkra, sohbet gibi türlerde öznel bir anlatım vardır.

Öğretici Metinlerde Ana Düşünce

Ana düşünce bir yazıda ya da eserde, okuyucuya söylenmek istenen, yazının akışına yön veren, eser genelinde işlenip geliştirilen temel düşüncedir. Ana düşünce okuyucuya iletilmek istenen mesajın en kısa ve en yalın ifadesidir. Bir yazıda ana düşünce genellikle açık bir şekilde ifade edilmez.

Yazar ana düşünceyi açıkça söylemeden yazının genel havasına bırakabilir. Okuyucunun, yazının tamamından bu düşünceyi çıkarması beklenebilir. Ancak az da olsa ana düşüncesi giriş, gelişme, sonuç bölümlerinin birinde yer alan metinler de vardır.

Anlam bütünlüğü bozan cümlelere yer verilmez. Açık ve anlaşılır, kelimeler kullanılır.

Öğretici metinlerde yapısal bütünlüğü sağlayan en önemli öğe, ana düşüncedir. Metinlerdeki sözcükten cümleye, cümleden paragrafa tüm birimler ise bu ana düşünceyi ortaya koymaya, uygulamaya çalışır.

Bir metnin sağlamlığı da birimlerin halkalar biçiminde ana düşünceye bağlanmasıyla mümkün olur.  Öğretici metinlerin temel hedefi bilgi vermektir. Bu öğretici türlerine göre ana düşüncenin oluşumu farklılık yollarla gösterir. Yönlendirme, haber verme, ikna etmek, düşündürmek gibi ağır bastığı ana düşünceyi verir.

 

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

İsmail Gaspıralı Kırım Halkının Mücadeleci Fikir Babası

 

Konferans Ciddi Konularla İlgili Yapılan Sözlü Anlatımlardır

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir