Eylem (Fiil) Konusunda Bilinmesi Gereken Her Şey

Fiillerde Kip, Edim ve Anlam

Eylemler, varlıkların yaptıkları işleri, hareketleri ya da oluşları zamana ve kişiye bağlayarak anlatan sözcüklerdir.

Eylemler, “-mek, -mak” eki alabilen sözcüklerdir. Bu yönleriyle diğer sözcük türlerinden kolaylıkla ayırt edilebilirler.

Örnek

Okulun kapısında saatlerce konuştuk

Fiilde Anlam (Edim)

Kılış (iş) eylemleri

Bir nesneye yönelik olarak gerçekleşen eylemlerdir. Yani geçişli eylemlerdir. Başına “Onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamlı olur.

Örnek

Çadırları park alanına yakın bir yere kurduk.

Durum eylemleri

Süreklilik gösteren, durağan eylemlerdir. Özneyle ilgili bir niteliği ya da durumu bildirirler. Sona ermeleri için bir başka eylem gerekir.

Nesne almayan etkisiz eylemlerdir. Bu eylemler, sonuçlarını kişisi üzerinde gösterir.

Örnek

Bütün gece oturduk.

Oluş Fiilleri

Bir durumun değiştiğini, bir varlığın bir durumdan başka bir duruma geçtiğini bildiren fiillerdir. Bu fiiller, önceden bulunmayan bir özelliğin sonradan kazanılması anlamını yansıtırlar. Oluş fiilleri “olmak” yardımcı fiilinin anlamını sezdirirler. Nesne alamazlar. Yani durum değişikliği özne üzerinde gerçekleşir.

Örnek

Bizim kirazlar sararmak üzere.

Eylemde Zaman

Eylemde temel anlamlardan biri de “zaman”dır. Zaman, başlangıcı ve sonu olmayan; hatta başı ve sonu düşünülmeyen bir kavramdır; bir süre, bir akıştır. İnsanoğlu, işin (eylemin) yapılışı ile bunun anlatılışı bakımından zamanı üçe ayırmıştır.

Türkçede dört zaman vardır.

Geçmiş zaman

Önceden yapılan eylemleri bildirir.

Eylem önce, anlatış sonradır.

(-di’li geçmiş zaman: -tı, -ti, -tu, -tü, -dı, -di, -du, -dü)

(-miş’li geçmiş zaman: -mış, –miş, -muş, -müş)

Örnek

Geçen hafta İstanbul’a gittik.

Şimdiki zaman

Yapılmakta olan eylemleri bildirir.

İşle anlatış aynı andadır. Diğer bir deyişle başlamış, devam eden eylemler şimdiki zamanla anlatılır.

(-yor)

Örnek

Tabakları yıkıyorum.

Not

“-mekte, -makta” ekini alan eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde şimdiki zaman anlamı vardır.

Bu tür cümleler yükleminin türüne göre “ad cümlesi” olarak kabul edilir.

Gelecek zaman

Yapılacak olan eylemleri bildirir. Anlatış, işten öncedir. Tasarılarımızı anlattığımız zamandır. (-acak, -ecek)

Örnek

Gelecek yıl sınava gireceğiz.

Not

Sıfat-fiil türeten yapım eki göreviyle de kullanılabilir.

Örnek

Akacak kan damardan durmaz.

Geniş zaman

Her zaman yapılan, yapılacak olan eylemleri anlatır. Bu nedenle bütün zamanları içerir.

Genellikle, sık sık, bazen, ara sıra yapılan işler bu zamanla anlatılır. 
-ır, -ir, -ur, -ür, -ar, -er olumlu geniş zaman) (-maz, -mez, olumsuz geniş zaman)

Örnek

Onunla sonra tanışırız.

Fiillerde Kişi

Eylemin kimin (kaçıncı kişi) tarafından yapıldığını, yapılacağını; kiminle ilgili olduğunu belirtme özelliğidir. Eylemde kişi özelliği eklerle sağlanır.

Kişi ekleri kip eklerinden sonra gelir.

Eyleme sorulan “kim” sorusuna yanıt verir.

Kip ve kişi eki almış eylemlere çekimli eylem denir.

Eylemler kişiler bakımında üçe ayrılır.

Birinci kişi

Sözü söyleyendir: Getirdim, okuyoruz, yazdık, koşacağım… gibi.

İkinci kişi

Sözü dinleyendir. Söyleyeceksin, dinleyiniz, yapacaksın… gibi.

Üçüncü kişi

Anılan, hakkında söz söylenendir: Beklesin, yapacaktı, yazıyor, görmeli… gibi.

Not

Fiillerdeki kişi özelliği “kim, ne” sorularına alınacak cevapla belirlenir. Kişi ekleri, fiil kök ya da gövdesine kip eki getirildikten sonra eklenir.

Örnek

Yürüyeceksin

Yürü-y-ecek-sin

fiil+ kip+ kişi

Eylemlerde Kip

Kip

Eylemlerin yapılış amacını ya da zamanını bildiren eklerin aldığı biçime denir. Kipler birbirinin yerine kullanılabilir. Buna “eylemde kip (anlam) kayması” denir.

Eylem kipleri ikiye ayrılır:

Haber (Bildirme) Kipleri

Dilek (İsteme) Kipleri

Haber (Bildirme) Kipleri

Görülen geçmiş zaman kipi

Duyulan geçmiş zaman kipi

Şimdiki zaman kipi

Gelecek zaman kipi

Geniş zaman kipi

Dilek (İsteme) Kipleri

Dilek şart kipi

İstek kipi

Gereklilik kipi

Emir kipi

Haber (Bildirme) Kipleri

Görülen Geçmiş Zaman Kipi

Eylemin yapılışını bilerek, görerek anlatma anlamı var. Eylem kök ya da gövdelerine “-di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü” ekleri getirilerek oluşturulur:

Örnek

Yağız atlar kişnedi meşin kırbaç akladı.

Örnek

Sizi geçen gün bizim okulda gördüm.

Eylemin, sözden önce yapıldığını, söyleyenin bunun olup bittiğini kesinlikle bildiğini anlatır:

Örnek

Gördüm o gün Koca yürekli gaziyi.

Kesinliğini tarihin tanıklığına dayanarak öğrendiğimiz eylemler bu kiple anlatılır:

Reşat Nuri Güntekin, 1889’da İstanbul’da doğdu.

Duyulan (-miş’li) Geçmiş Zaman Kipi

Eylem kök ya da gövdelerine “-miş” getirilerek yapılır.

Söz söyleyen kişi eylemin kesin olarak yapılıp bittiğini bilmez.

Söz söyleyen kişi eylemin başkasından duyan ya da sonradan eylemin farkına varan kişidir.

Örnek

Sınav sonuçları açıklanmış.

Örnek

Vali bey biraz önce arabaya binmiş.

Not

Üçüncü çoğul kişiyle çekiminde “mi” eki, kişi ekinden sonra gelir.

Örnek

Yaşar bey akşam eve gelmemiş mi?

Şimdiki Zaman Kipi

Fiil kök ya da gövdelerine “–(ı, i, u, ü) yor” eki getirilerek oluşturulur.

Bu kiple, başlamış ve devam eden eylemler anlatılır. İşle anlatışın aynı anda olduğu anlamı vardır. Başka bir ifadeyle “yapılmakta olan iş” şimdiki zaman kipiyle bildirilir.

Örnek

Arkadakiler çok hızlı yürüyor.

Not

Şimdiki zaman anlamı veren, -mekte/ -makta -ta eki de vardır.

Örnek

Koşuyorum  –  koşmaktayım.       Çalışıyorum   –  Çalışmaktayım.

Gelecek Zaman Kipi

Eylem kök ya da gövdelerine “-acak, -ecek” eki getirilerek oluşturulur.

Örnek

Arkadaşlar gelecekler.

Eylemin, anlatıştan sonra yapılacağını bildirir. (Anlatım önce, iş sonra)

Buyruk ve gereklilik kipi yerine kullanılabilir:

Örnek

Maça gitmeyeceksin. (Maça gitme) 

Not

“ecek” eki, gelecek zaman anlamının dışında da kullanılabilir.

Örnek

Gelecek günler güzel olacak

Geniş Zaman Kipi

Eylem tabanlarına “-(e)r”, “-(i)r” ekleri getirilerek yapılır:

Örnek

İnsan âlemde hayal ettiği müddetçe yaşar.

Eylemin her zamanda yapıldığını, yapılacağını anlatır. Eylemlere “ne zaman” sorusu sorulduğunda “her zaman” yanıtı alınır:

Örnek

Şen adam güneşe benzer; girdiği yer aydınlanır.

Geniş zaman olumsuzu yapıldığında zaman eki yerine -me/-ma, -mez /-maz gelir.

Örnek

Gelirsin – gelmezsin

Dilek Kipleri

Eylemlerin anlatımına istek, “dilek-şart, gereklilik, emir” anlamı katan kiplerdir. Zaman anlamları yoktur. Bir dileği, isteği, gerekliliği veya emri dile getirir.

Dilek Şart (Koşul) Kipi

Fiilin kök ve gövdesine “-se, -sa” eki getirilerek oluşturuIur. Bu kiple çekimlenen eylemler iki ayrı anlam yansıtır.

Örnek

Eve gitmese de bize yardım etse. (keşke)

Koşul bildirir.

Örnek

Sabahı bulsa köye gidecek. (eğer)

Gereklilik Kipi 

Fiil kök ve gövdesine -meli / -malı eki getirilerek yapılır. Eklendiği eylemin anlamına gereklilik katar.

Gereklilik Kipi cümleye “lazım, gerekir, zorunda, icap eder” sözlerinin anlamını kazandırır. Cümleye gereklilik anlamı bu sözlerle de kazandırabilir.

Örnek

Van’a gelmeliyiz.

Örnek

Oraya gitmek zorundayım.

İstek Kipi

Eylemin yapılması ya da yapılmaması isteğini anlatır.

Örnek

Gidelim Selvi boylum Artvin’e

Eylem kök ya da gövdesine “-e, -a” getirilerek yapılır.

Örnek

Beni ne kadar sevdiğimi bileyim.

Bu kipin öyküleme (hikâye) ve söylenti (rivayet) bileşikleri dilek koşul kipiyle karşılanabilir.

Örnek

Kitap okuma alışkanlığı kazanaydı canı sıkılmayacaktı. (kazansaydı) 

Emir Kipi

Eylemin yapılmasını buyurmak için kullanılır. Özel bir eki yoktur.

Birinci kişisi yoktur. İkinci tekil kişiye çoğul kişiymiş gibi emir verilir.

Üçüncü tekil kişi “sin;” Üçüncü çoğul kişi “-sinler” ekini alır.

Örnek

Yarın akşam erken kalk.

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

Ahmet Vefik Paşa Tiyatroyu Halkla Buluşturan Büyük Yazar ve Çevirmen

Eşrefoğlu Rumi Tasavvuf Edebiyatının Önemli Temsilcilerindendir

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir