Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Cümlenin Ögeleri Nelerdir, Nasıl Bulunur?

Cümle Nedir, Cümle Ögeleri Ne Demektir?

Cümle, yargı bildiren sözcük ya da sözcük gruplarıdır. Yani sözcüğün çekimlenmesidir. Buna kip ve şahıs ekini almış sözcük de denebilir. 
Tek başına yüklem bir cümle olur.

Cümlede asıl anlatılmak isteneni belirten ve onu anlamca tamamlayan sözcük veya söz öbeklerine cümlenin ögeleri denir.

Yüklemsiz cümle olmaz, yargıyı ortaya koyan unsurdur.

Cümleyi oluşturan ögeler şunlardır:

  • Yüklem
  • Özne
  • Nesne 
  • Zarf Tümleci
  • Dolaylı Tümleç

Cümlenin Temel Ögeleri

Yüklem

Cümlede yargıyı üzerinde taşıyan; iş, oluş, kılış ya da düşünceyi zamana ve kişiye bağlı olarak bildiren ögedir. Yüklem ya çekimli bir fiilden ya da ek eylem almış isim soylu sözcükten oluşur.

Yüklem çekimli bir eylem ya da ekeylem almış ad soylu sözcük, sözcük öbeği olabilir.

Yüklem kurallı cümlelerde sonda olur.

Örnek

Ben insan eliyle düzenlenmemiş doğayı severim. yüklem (çekimli eylem)

Eylemlerin cümledeki temel görevi yüklemdir. Eylemlerden başka ekeylem almış ad soylu sözcükler (ad, sıfat, zamir, zarf…) sözcük öbekleri yüklem görevinde kullanılır.

Örnek

Biz bu sorunlarla başa çıkarız. (yüklem birleşik eylem)

Not

Yüklemsiz cümle olmaz. Ancak kesik (eksiltili) cümleler yüklem olmasa da yüklemin anlamını taşır.

Örnek

– Dünkü kitabı kime verdin? 
– Nezmi’ye…

Not

Kimi cümlelerde birden çok özne, bir yükleme bağlanabilir; yüklem ortak kullanılabilir.

Örnek

Dost başa, düşman ayağa bakar.

Özne

Yüklemin bildirdiği yargıyı üzerine çeken sözcük ya da sözcük grubudur. Cümlenin temel ögesidir.

Özneyi bulmak için yükleme “Yapan kim?” ve “Olan ne?” soruları sorulmalıdır.

Örnek

Öğrenciler, bugünkü derse zamanında geldiler.

Öğrenciler = özne

Geldiler = yüklem

Özneler üçe ayrılır.

Gerçek Özne

Ad cümlelerinde; etken, dönüşlü ya da işteş çatılı eylemlerin yüklem görevini üstlendikleri cümlelerdeki özne gerçek öznedir.

Örnek

Ömrüm oldukça seveceğim. (Gizli özne-ben)

Sözde Özne

Edilgen çatılı eylemlerin kurduğu cümledeki özne gibi görünen belirtisiz nesneye “sözde özne” denir.

Örnek

Okulun duvarı yeniden örüldü.

Okulun duvarı = sözde özne

Örnek = yüklem

Edilgen / geçişsiz eylemlerin kurduğu cümlede gerçek özne de sözde özne de bulunmaz.

Örnek

Alışverişe birlikte gidilecekti. (özne yok)

Örtülü Özne

Edilgen çatılı fiillerin yüklem oldukları cümlelerin bazılarında hem işi yapan hem işten etkilenen varlık birlikte yer almasına rağmen işi yapan sözcük bir yardımcı sözcükle ya da ekle kullanıldığından yapıcı özne (açık) özelliği göstermez. Böylece aynı cümlede hem gerçek hem de sözde özne bir arada kullanılmış olur.

Örnek

Kapanan yollar işçilerce açıldı.

Kapanan yollar = sözde özne

İşçilerce = örtülü özne

Açıldı = yüklem

Cümlenin Yardımcı Ögeleri

Nesne (Düz Tümleç)

Eylem cümlesinde, öznenin yaptığı eylemden etkilenen varlığa nesne denir.

Not

Özne bulunmadan nesne aranmalıdır.

Edilgen çatılı eylemlerin kurduğu cümlelerde nesne bulunmaz. Bu cümlelerde belirtisiz nesne ” sözde özne” adını alır.

Örnek

Konu genel kurulda tartışıldı.

Konu = sözde özne

Tartışıldı = yüklem (edilgen)

Belirtili Nesne

Adın belirtme durum ekini (-ı, -i, -u, -ü) alan nesnelerdir. Yükleme “neyi – kimi“ soruları yöneltilerek bulunur.

Örnek:

Sizleri seviyorum. (Kimi – kimleri)

Belirtisiz Nesne

Yalın halde bulunan nesnelerdir. Adın hal eklerinden birini almaz. Belirtisiz nesneyi bulmak için yükleme özneyi bulduktan sonra “ne” sorusu sorulur.

Örnek

Yıllardan sonra çok para kazanacağız.

Not

“Ne” sorusu özneyi de buldurmaya yönelik olduğundan dikkatli olunmalıdır.

Unutmayalım ki, bir cümlede özne olmazsa nesne de olmaz.

Dolaylı Tümleç

Tümleç; yüklemi (fiili, fiilimsiyi) tamamlayan, belirten sözcük ya da sözcük öbeğidir.

Adların “-e, -de, den” durum eklerini alarak yüklemin anlamını yönelme, bulunma, çıkma ilgileriyle tamamlayan ögeye “dolaylı tümleç” denir.

Örnek

Bu güzel çiçekleri nereden aldın?

Not

Dolaylı tümleci bulmak için özne ile yüklem arasına -gereğine göre “nereye? neye? kime? kimde? nerede? nede? nereden? kimden? ne(y)den?” soru sözcüklerinden uygun birini getiririz.

Örnek

Dün onu çarşıda gördüm.

Çarşıda = dolayı tümleç

Gördüm = yüklem

Not

Ad cümlelerinde genellikle dolaylı tümleç bulunmaz. Ancak bazı cümlelerde karşımıza çıkabilir.

Zarf Tümleci

Cümlede yüklemi zaman, yer-yön, nicelik, nitelik ve durum bakımından tamamlayan ögeler zarf tümlecidir.

Zarf tümlecini bulmak için yükleme “nasıl”, “ne kadar”, “ne zaman”, “neden”, “niçin” sorularını yöneltiriz.

Örnek

Kar yağarsa size gelemeyiz.

Kar yağarsa = zarf tümleci

Gelemeyiz = yüklem

Edatlarla kurulan söz öbekleri edat tümlecidir; ama bunlar zarf tümleci kabul edilir.

Örnek

Sabaha kadar ders çalıştık.

Sabaha kadar = zarf tümleci

Not

“Kim, ne” sözcüklerine edat (ilgeç) getirilerek yapılan sorulara yanıt veren tümlece “edat tümleci” denir.

Kimi kaynaklar edat tümlecini zarf tümleci kabul eder. ÖSYS ’nin hazırladığı kimi sorularda da bu durum gözlenmektedir.

Örnek

Uçakla gitmeyi göze alamadı.

Cümlenin Ögeleriyle İlgili Açıklamalar

  • Cümle içinde kullanılan ara söz; özne, nesne, dolaylı tümleç veya zarf tümlecinin açıklayıcısı olabilir.
  • Bir cümlede birden fazla özne, dolaylı tümleç, nesne, zarf tümleci ortak bir yükleme bağlanabilir.
  • Herhangi bir öge, bir tek sözcükten oluşabileceği gibi, birden çok sözcükten, söz gruplarından oluşabilir.
  • Öge çözümlemesinde tamlamalar, deyimler ve birleşik eylemler bölünemez.
  • Hitaplar cümle ögesi sayılmaz.
  • Bağlaçlar ve ünlemler başlı başına cümlenin ögesi olamaz.

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

Semiha Ayverdi, İbrahim Efendi Konağı Romanının Yazarı Kimdir?

 

Mercimek Ahmet Sade Nesir Temsilcisi Hakkında Önemli Bilgiler

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir