Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Cümlede Anlam Konusunda Bol Örneklerle Detaylı Açıklamalar

Cümlede anlam üzerine ayrıntılı bilgiler

Cümle; bir duygu veya düşünceyi anlatan yargılardır. Cümleler anlamsal ve yapısal dil birlikleridir. Her cümle en az bir yargı bildirir. Bu anlamda cümleye “yüklemi olan ifadeler” demek yerinde olacaktır. Bir cümle tek bir kelimeden (yani sadece yüklemden) oluşabileceği gibi yüzlerce kelimeden de oluşabilir. Cümlenin ne kadar uzun olacağı anlatılan konu ile konuşan kişinin tercihine göre değişiklik gösterir.

Cümleler iki temel unsurdan oluşur. Bu unsurlardan birincisi “anlam”, diğeri ise “dil bilgisi özellikleri”dir.

Bu yazımızda cümlede anlam konusunu örnekler yardımı ile ve ayrıntılı biçimde açıklayacağız.

İşte cümlede anlam konusunda bilinmesi gereken her şey

Cümlede Anlam İlişkileri

Neden Sonuç İlişkisi Bulunan Cümleler

Eylemin (yargının) gerçekleşmesini bir nedene bağlayan cümlelerdir. Genellikle bir yan cümle ve temel cümleden oluşur. Temel cümlenin yüklemine “Neden? Niçin?” soruları yöneltir. Cevap alınan bölüm “neden” bölümüdür.

Örnek

Geç kaldığı için / derse alınmadı.

Çözüm

Geç kaldığı için = neden

Derse alınmadı = sonuç

Not

Bu tür cümlelerde “…diğinden dolayı. …diği için, çünkü , diye, ile” gibi kavramlar kullanılır.

Amaç Sonuç Bildiren Cümleler

Sonuç bildiren bir yargıyla, o sonuca hangi amaçla ulaşıldığını bildiren başka bir yargıdan oluşur.

İlişki: “-mek için, -mek üzere ve -e” ilgeçleriyle kurulur.

Örnek

Gelecekte daha güzel bir dünya kuralım diye bu kadar çalışıyoruz.

Çözüm

Bu kadar çalışmamızın amacı güzel bir dünya kurmak.

Not

Neden-sonuç ile amaç-sonuç karıştırılmamalıdır çünkü neden gerçekleşmiş bir durumu ifade eder ve sonuçtan önce vardır. Oysa amaç sonuçtan sonra gerçekleşen bir durumdur.

Koşul-Sonuç İfade Eden Cümleler

Bir kılış, oluş ya da durumun gerçekleşmesini bir yargıya bağlayarak ifade eden cümlelerde koşul anlamı söz konusudur.

Örnek

Bu soruları da çözdük mü önümüz açılacak.

Çözüm

Bu soruları da çözdük mü = koşul

Önümüz açılacak = sonuç

Not

Koşul ile nedeni birbirine karıştırmamak gerekir. Neden bir kavramın olmasında etkiyi yaratan şey iken koşul, etkinin ortaya çıkmasını sağlayan şeydir.

Not

Koşul cümlelerinde “-sa, -dıkça, ama, mı” gibi kavramlar kullanılır. 

Karşılaştırma Cümlesi

İki varlığın ya da kavramın eşitlik, üstünlük, farklılık yönüyle anlatıldığı cümlelerdir. Kıyaslama artı veya eksi (olumlu / olumsuz) yönüyle mukayesedir.

Örnek

Yahya Kemal de aruzu Türkçeye başarıyla uyguladı.

Not

Karşılaştırma cümlede sık kullanılan bazı Kelime ve ekler: ” en, daha, çok, gibi, fazla, göre, karşın vb.”

Ön Yargı Bildiren Cümleler

Herhangi bir kişi ya da durum hakkında herhangi bir araştırma ve yorum yapılmadan kesin yargıda bulunmaktadır. Bu yargı olumlu veya olumsuz olabilir. ( Peşin hükümlü olmak)

Örnek

Bu öğrencinin başarısız olacağı, ilk günden belli.

Bu film gösterime gireceği zaman, izdiham olacak.

Not

Ön yargı cümlelerinde “biliyorum, mutlaka, kesinlikle gibi sözcükler sıkça kullanılır.

Öneri Cümlesi

Bir konu üzerinde öne sürülen görüş, düşünce, teklif bildiren cümlelerdir. Buna öğüt denir.

Örnek

Makalenizin son bölümünü yeniden düzenlemeniz ve bunu yaparken eleştirmenlerin bakış açısını göz önünde bulundurmanız sizin açınızdan iyi olur.

Çözüm

Burada makalenin son bölümün yeniden düzenlenmesi öneriliyor.

Not

Öneri cümlelerinde amaç, karşı tarafa yardımcı olmaktır.

Değerlendirme Bildiren Cümleler

Bir kişinin, kavramın, olay ya da olgunun olumlu ve olumsuz yanlarını söylemektedir. Ancak daha çok bir inceleme ve araştırmaya dayanan cümlelerdir. Değerlendirmede cümleler nesnel ya da öznel olabilir.

Örnek

Bu eserde konu gerçek yaşamdan alınmış, kişiler üzerine birçok inceleme yapılmıştır.

Çözüm

Eser hakkında değerlendirme yapılmış.

Not

Değerlendirme cümlesinin en önemli özelliği çıkış noktasının bir sonuca dayanmasıdır.

Bir başka önemli özelliği ise diğer kavramsal cümlelerin çoğunu kapsar olmasıdır.

Not

Değerlendirme, Somut olay veya olgudan hareketle yapılması gerekir.

Eleştiri Bildiren Cümleler

Bir kavramın, konunun ya da kişinin ele alınıp eksikliklerinin ya da olumlu taraflarının ifade edildiği cümlelere denir.

Örnek

İşlenen konu ilgi çekici ancak üslup son derece basit.

Not

Bir cümlede hem olumlu hem olumsuz bir etki bulunabilir.

Karşıt Durumları Anlatan Cümleler

Aynı varlığın karşıt yanlarını anlatan cümlelerdir.

Örnek

Ders çalışmadı, üstelik verilen ödevi de yapmadı.

Not

Aynı varlığın karşıt durumlarıyla anlamca karşıt olan cümleler karıştırılmamalıdır.

Örnek

Acele işe şeytan karışır.

Bugünün işini yarına bırakma.

Yukarıdaki iki atasözü çalışmada zamanın kullanılmasıyla ilgili olarak birbirine karşıt anlamlıdır.

Yakınma Bildiren Cümleler

Herhangi bir durum ve olay karşısında rahatsızlığını ifade etmedir, şikâyet etmedir.

Örnek

Yaz göç ediyor, ne yazık, yine güz

Mor dağlarda güneş doğmadan henüz.

Aşamalı Bir Durum İfade Eden Cümleler

Bir durumun belirli bir süreçte olumlu ya da olumsuz olarak değiştiğini anlatan yargılardır. Bu yargılarda bir durumun gitgide ilerlemesi söz konusudur.

Örnek

Ekonomimiz her geçen gün biraz daha düzeliyor.

Hasan günden güne zenginleşiyor.

Öz Eleştiri Bildiren Cümleler

Bir kişinin kendi hatalarını görüp hatalarını kabul etmesidir.

Örnek

Eski romanlarıma baktığımda elle tutulur hiçbir yanı yoktur

Toplantıda çok gereksiz konuştum.

Beğenme Bildiren Cümleler

Bir durumu, iyi veya güzel bulma, değer verme, ya da kavram karşısında hoşnutluğu ifade eden cümlelerdir.

Örnek

Güzel bir ev almışsın.

Saçlarını uzatınca, çok alımlı olmuşsun.

Olasılık / Olabilirlik Bildiren Cümleler

Bir olayın, bir düşüncenin olabilmesi durumunu, (olabilirliğini, ihtimalini) anlatan cümlelerdir. Bu cümlelerde kesinliği olmayan olay ya da durum hakkında yoruma dayalı yargı bildirilir.

Örnek

Bu sınavda istediğin notu almayabilirsin.

Dün seni arayan Ahmet olabilir.

Not

Olasılık cümlelerinde şu anahtar kelimeler aranmaktadır: “olabilir, sanırım, belki, zannederim, herhalde, ola ki, galiba” gibi sözcüklere yer verilir.

Üslup ve İçerik Bildiren Cümleler

Üslup: Bir yapıtın anlatımıyla ilgili özellikledir.

Sözcüklerin seçimi, cümlelerin niteliği (uzun, kısa, düz, mecazlı, nesnel, öznel…) gibi dili kullanma özelliklerine üslup denir.

İçerik (Öz): Bir yapıtta ele alınan konu, ana duygu, verilmek istenen düşünce ya da yaratılan imgedir.

Kısaca “nasıl anlatılıyor?” sorusu üsluba, “ne anlatılıyor?” sorusu içeriğe yöneliktir.

Örnek

Yaşar Kemal’in bu romanında güncel ve yerel gibi gözüken sorunların sürekliliğini görüyoruz. (İçerik)

Örnek

Ahmet Mithat’ın eserlerinde, uzun Cümleler, gereksiz ayrıntılara rastlanmak mümkün değil. (Üslup)

Varsayım (Hipotez) Bildiren Cümleler

Gerçekleşmemiş bir eylemi (olayı) gerçekleşmiş gibi kabul etmedir. Varsayım cümlelerinde şu sözcükler sıkça kullanılır: diyelim ki, düşünelim ki, tut ki, farz et ki, varsayalım ki, kabul edelim vb.

Örnek

Diyelim ki bu devletin başkanı sensin.

Farz edelim ben çoktan ölmüşüm.

Not

Varsayım ifade eden cümlelerle olasılık bildiren cümleler birbirine karıştırılmamalıdır.

Sezgi Bildiren Cümleler

Açık bir kanıt olmaksızın olmuş veya olacak bir şeyi anlamak, kestirmek, hissetmek durum hakkında fikir yürütmektir.

Örnek

Bunun bakanlığı kısa sürede biteceğini önceden anlamıştım.

Bu maç böyle olacağı belliydi.

Boş Cümleleri Tamamlama

Cümlede boş bırakılan bölüm, cümlenin başında, sonunda ya da ortasındadır. Burada boş bırakılan cümleyi tamamlarken, cümlenin anlamsal ve yapısal kurgusuna dikkat edilmelidir.

Yani verilen cümleyle tamamlanan cümle arasında anlam ve konu (içerik) olarak bir bağ olması gerektiği gibi bu cümleler arasında şekil ve dil bilim açısından da uyum olmalıdır.

Örnek

Bu yazar sorunlara çözümleyici ve iyimser bir tavırla yaklaşan, değiş……………………….. bir insandır.

Çözüm

(görüşlere açık) sözü getirilmeli.

Dilek İstek Cümleleri

Bir işin yapılması ya da yapılmaması konusunda bir isteği, dileği ya da buyruğu anlatan cümlelerdir. Genellikle dilek kipiyle kurulan bu cümlelerde dil heyecana bağlı işleviyle kullanılır.

Örnek

Keşke bugün yağmur yağmasa. (dilek)

Seninle sabah güneşin doğuşunu izlemeye gidelim. (İstek)

Uyarı Bildiren Cümleler

Herhangi bir konu üzerine ikaz etme anlamı taşıyan bu cümlelerde yüklem emir ya da gereklilik kipiyle çekimlenen eylemlerden kurulur.

Örnek

Siz siz olun sizi kültürünüze yabancılaştırılacak insanlarla sohbet etmekten her zaman kaçının.

Pişmanlık Bildiren Cümleler

Yapılan bir işin, davranışın olumsuz sonucunu görerek üzülmeyi anlatan cümlelerdir. Bu cümlelerde “keşke” sözcüğüne sıkça yer verilir.

Örnek

Keşke daha erken yaşlarda evlenseydim.

Cümlede Anlam Konusunda Farklı Bakış Açılarını Yansıtan İfadeler

Öznel (Subjektif) Anlatım

Söz söyleyenin duygu ve düşüncelerine dayanan, kişiden kişiye değişebilen, kanıtlanamayan yargılardır.

Öznel Cümlelerin Özellikleri

Kişiden kişiye değişebilir.

Kanıtlama (ispatlama) zorunluluğu yoktur.

Kişinin sevkine kalmıştır.

Bilimsel cümleler değildir.

Araştırmaya, deneye, gözleme dayanmaz.

Örnek

Trabzon, Türkiye’nin en güzel şehridir.

Futbol sporların en güzelidir.

Nesnel Anlatım

Söylenenlerin kanıtlanabilir niteliğe sahip olduğu, görecelilik taşımayan cümlelerdir. Bu cümlelerde “iyi, ilginç, başarılı…” gibi beğeni, yergi ve yorum bildiren sözcükler bulunmaz.

Nesnel anlatımın özelikleri

Kesindir.

Kanıtlanabilir.

Kişisel beğeni yoktur.

Deney ve gözleme dayanır.

Örnek

Türkiye’nin en kalabalık şehri İstanbul’ dur.

Fındık üretimi en çok Giresun’da yapılır.

Tanım Cümlesi

Bir nesne ya da kavramı tanıtan cümlelerdir. Düşüncenin veya tanımın doğruluğu veya yanlışlığı önemli değildir.

Örnek

Telefon, en iyi iletişim aracıdır.

Çözüm

En iyi iletişim aracı nedir?

Telefon cevap ortaya çıkar.

Not

Tanım cümlesi “denir, -dir” gibi ifadelerle biter. Tanım cümlesini bulmak için “…….. nedir? sorusuna cevap ararız.

Not

Tanım cümlesi nesnel ya da öznel olabilir.

Doğrudan Anlatım Cümleler

Söylenenlerin biçimsel değişikliğe uğratılmadan aynen aktarıldığı cümlelerdir.

Bu tür cümlelerden ağırlıklı olarak paragraflarda ya da metinlerde bir düşünceyi geliştirmek amacıyla (tanık gösterme-alıntı yapma) yararlanılır.

Bu tür cümleler yapıca “iç cümleli birleşik cümle” veya “iç içe birleşik cümle” olarak adlandırılır.

Örnek

Cemal Süreya, bir yazısında folklor, halk deyimleri şiirin kanat çırpmasını önler der. (Doğrudan anlatım)

Not

Doğrudan anlatım cümleler ” dedi, demiş, diyor, der” gibi ifadeler kullanılır.

Dolaylı Anlatım

Başkalarına ait sözlerini, duygu, düşünce veya cümlelerin içeriğini değiştirerek aktarmasıdır.

Örnek

Öğrencilerim, bu yıl sınavlarda başarılı olacaklarını söylediler.

Ahmet Mithat, eleştirilerin bir yazarın tüm zamanına sahip olmak istediğini belirtiyor.

Not

Dolaylı anlatımda, “söyledi, söylemiş” gibi ifadeler kullanılır.

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

20 Maddede Cumhuriyet Dönemi Edebiyatının Genel Özellikleri

 

Otobiyografi Nedir, Özellikleri Nelerdir, Önemli Yazarları Kimlerdir?

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir