Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Cümle Türleri 4 Farklı Başlıkta Tüm Özellikler

Cümle türleri ile ilgili detaylı bilgiler

Bir yargı bildiren sözlere ya da söz öbeklerine cümle denir. Cümle, yargı bildiren sözcük ya da sözcüklerden oluşmaktadır. Cümle türü denilen sınıflandırma ise “yüklem” esas alınarak yapılmaktadır. Yani yüklemin anlamı, sayısı ve bulunduğu yer gibi özellikler cümle türlerinin tespit edilmesini sağlamaktadır.

Cümleler türlerine göre dört alt başlıkta ele alınır:

  1. Yüklemin yerine göre cümleler
  2. Yüklemin türüne göre cümleler
  3. Anlamlarına göre cümleler
  4. Yapılarına göre cümleler
  5. Sıralı cümleler

Sıralanan bu cümle türlerini örnekler yardımı ile şöyle izah etmek mümkündür:

Cümle türleri 1

Ögelerin dizilişine göre (söz dizimine) göre cümleler

Türkçede düz anlatımda yüklem, cümlenin sonundadır. Dil kurallarına uygun bir cümlede ögeler, şu şekilde sıralanır:

Özne + tümleçler + yüklem

Öğeler dizilişine göre ikiye ayrılır:

Kurallı (Düz) Cümle

Türkçedeki söz dizimine göre, yüklem sonda olmalıdır. İşte, yüklemi sonda olan cümlelere kurallı cümle denir.

Örnek

Hüseyin yarın Okula gidiyor.

Güneydoğu’da töre cinayetlerini sürüyor

Devrik Cümle

Yüklemi yerinde olmayan (sonda olmayan) cümlelerdir. Daha çok günlük konuşmalarda ve şiirlerde kullanılır.

Örnek

Ben miyim bunun sorumlusu?

(Yüklem “ben miyim” başta verilmiş)

Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.

(Yüklem “ağlarım” başta verilmiştir.)

Not

Devrik cümleleri öğelerine ayırırken önce kuralı hale getirilir. Devrik cümleler ilk başta anlaşılmaz.

Eksiltili (kesik) cümle 

Tamamlanmamış, yüklemi eksik olan cümledir:

Örnek

Dün gece bir yağmur bir fırtına…

O kadar özledim ki…

Not

Karşılıklı konuşmalarda da eksiltili cümle kullanılır.

Not

Atasözlerde de eksiltili cümle bulunur.

Not

Şart kipi eki almış sözcükler cümle sonunda kullandığında eksiltili cümle yapar.

Örnek

Medine’ye ben de gitsem…

Cümle türleri 2

Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Cümleler yüklemin türüne göre ikiye ayrılır:

Eylem (fiil) cümlesi

Ad (isim) cümlesi

Eylem (fiil) Cümlesi

Yüklemi çekimli fıil olan cümlelere fiil cümlesi denir.

Örnek

Kamyonlar kavun taşır.

Ahmet Mithat’ı okudunuz mu?

Bu cümlelerde “taşır”  okudunuz mu” yüklemin türüne göre eylem cümlesidir.

Ad (isim) cümlesi

Yüklemi ek eylem almış ad, ad soylu sözcük ya da sözcük öbeği olan cümlelerdir.

Örnek

Orada hava çok güzelmiş.

Burası epey kalabalıktı.

Çözüm

Güzelmiş (ad) yüklem

Kalabalıktı (ad) yüklem

Cümle türleri 3

Anlamlarına göre cümleler

Cümleler anlamlarına göre dörde ayrılır.

Olumlu Cümle

İşin yapıldığını (yapılacağını), oluşun gerçekleştiğini (gerçekleşeceğini) bildiren cümlelerdir.

Dilimizdeki tüm eylemler ve ad soylu sözcükler olumludur. Eylemler “-me / ma, -mez, -maz” ekleriyle, ad soylu sözcükler “-siz” eki ya da “değil” sözcüğüyle olumsuzlanır. “Yok” sözcüğü olumsuz ad cümlesi kurar.

Örnek

Dün elime aldığım romanı sabaha dek okudum.

Çözüm

Bu cümlede yargı gerçekleşmiş “okuma” eylemi yapılmıştır, cümle olumludur.

Biçimce ve Anlamca Olumlu Cümleler

Bu cümlelerde yüklem ya olumlu bir eylem ya da olumlu yargı bildiren ad soylu sözcüktür.

Örnek

Akşam Tiyatroya gideceğiz.

Biçimce olumsuz anlamca olumlu cümle

Yüklemde olumsuzluk eki veya olumsuzluk bildiren sözcük vardır fakat anlam olumludur.

Örnek

Seni bilmiyor değilim.

Çözüm

Seni kim olduğunu biliyor, anlamı var.

Olumsuz Cümle

İşin yapılmadığını (yapılmayacağını), oluşun gerçekleşmediğini (gerçekleşmeyeceğini) bildiren cümlelerdir. Olumsuzluk anlamı ya eklerle ya da sözcüklerle yapılır:

Örnek

Bu karanfilli sana alamadım.

Çözüm

Eylem gerçekleştirlemedi, cümle olumsuz.

Soru cümlesi

Cümlelere soru anlamı “mi” soru edatıyla, soru zamirleriyle, soru sıfatlarıyla ve soru zarflarıyla katılır.

Örnek

Nereden geliyorsun. (Soru zamiri)

Hangi tabloyu satın aldın? (Soru sıfatı)

Ünlem cümlesi

Duygu ve buyruk anlatan cümleler ya da cümle değerinde sözlerdir. Ünlem cümlelerinin sonuna ünlem işareti (!) konur. Ünlem türünden bir sözcük taşımadığı halde duygu oluşturan cümle, ünlem cümlesi sayılır. Ünlem türünden sözcükler, yansımalar, seslenmeler ve eylemler ünlem cümlesi kurar.

Örnek

Hey gidi gençlik hey!

Aman, dikkatli ol!

Cümle türleri 4

Yapılarına göre cümleler

Cümleler, yapılarına göre dörde ayrılır:

Basit cümle

Tek yargı taşıyan cümledir. Yargı kuran sözcükler şunlardır: eylemler, ekeylem almış sözcükler, sözcük öbekleri, eylemsiler.

Basit cümlede, yargı kuran sözcük ya da Sözcük öbeklerinden “bir tane” bulunur.

Örnek

Evimizde her türlü yiyecek var. Tek yargı, tek yüklem var.

Hayatı boyunca aynı kurumun çatısı altında çalışmış.

Tek yargı, tek yüklem var.

Birleşik cümle

Bir temel yüklemi bulunan ve birden çok yargı belirten cümlelerdir. Temel yüklemi, çeşitli özellikleri bakımından tamamlayan kip ve şahıs ekini almamış yargı gruplarına yan cümlecik denir. Yan cümle, genelde fiilimsinin olduğu bölümdür.

Not

Birleşik cümlelerde de basit cümlelerde de bir yüklem vardır. Bu iki cümlenin farkı birleşik cümlede fiilimsi, şart kipine göre çekimlenmiş fiil, iç cümle vs. bulunmasıdır.

Temel cümlecik, düz cümlelerde daima sondadır. (Devrik cümlelerde değişir.)

Temel cümleciğin yüklemi ya çekimli bir eylemdir ya da ek eylem almış isim veya isim soylu bir sözcük yahut da sözcük grubudur.

Birleşik cümleler, anlatımın kısalmasını sağlar.

Birleşik cümlelerde bir temel cümlecik vardır. Yan cümleciklerin sayısı için sınır yoktur.

Örnek

Okula yürüyerek gidiyorum.

Yürüyerek = Eylemsi

Gidiyorum = Eylemdir.

Yağmur iki gündür durmadan yağıyor.

İki gündür durmadan = Yan cümlecik

Yağıyor = Temel cümle

Birleşik cümlede özelliklerine göre ayrılır.

Girişik (yan cümleli) birleşik cümle

Eylemsilerle kurulmuş yan cümleciklerle, asıl cümleden oluşan cümlelerdir.

Örnek

Atı alan, Üsküdar’ı geçti.

Çözüm

Atı alan = yan cümlecik

Üsküdar’ı geçti = temel cümle

Şart birleşik cümlesi

Yan cümlesi şart kipiyle oluşturulan birleşik cümlelere denir. Yan cümleciği dilek koşul kipi “-se, “-sa” yla kurulmuş cümlelerdir.

Örnek

Dinlersen bir şeyi kalmaz

Dinlerse = yan cümlecik

Not

Şart birleşik cümlelerinde yan cümle her zaman zarf tümleci olur.

Ki’li birleşik cümle

İki ayrı yargının “ki” bağlacıyla bağlandığı cümlelerdir.

Örnek

Atatürk bu ülkeyi düşman işgalinden kurtardı “ki” bu kadar seviliyor.

Mi’li bileşik cümle

Temel cümleyi zaman ya da koşul 
anlamıyla tamamlayan cümlelerdir.

Örnek

Hasta oldu ‘mu’ nazlanır.

İç içe birleşik cümle

Bir iç cümleyle bu iç cümlenin bağlı olduğu cümleden oluşan birleşik cümleye iç içe birleşik cümle denir.

Örnek

Tevfik Fikret: ” Yükselmeyen düşer.” diyor.

Not

İç cümleyi, ara söz ve ara cümleyle karıştırmayınız.

Ara söz, bulunduğu cümlede açıkladığı ögeyle aynı öge olur. Ara cümle ise bulunduğu cümlenin bir öğesi değildir, cümle dışı unsurdur.

Cümle türleri 5

Sıralı cümleler

Başlı başına bir cümle olduğu halde aralarına nokta konmayıp virgül ya da noktalı virgülle ayrılan cümlelere “sıralı cümle” denir.

Not

Sıralı cümlelerde birden çok yüklem vardır ve yüklemler virgül ya da noktalı virgülle ayrılır.

Örnek

At ölür meydan kalır; yiğit ölür şan kalır.

Eve erken geldi, yemekleri yaptı.

‘geldi’ ‘yaptı’ iki yüklem var.

Bağımlı sıralı cümle

Öge ortaklığı olan cümlelerdir.

Örnek

Kitabı okudum, kitaba yeni bilgiler ekledim.

Çözüm

Özne ortak olup sıralı cümledir.

Bağımsız sıralı cümle 

Aralarında sadece anlam ilişkisi bulunan, öge ortaklığı bulunmayan cümlelerdir.

Örnek

Ben gelirim, sen gidersin

Çözüm

Ortak öğe yoktur. Cümleler arasında anlam ilişkisi vardır.

Bağlı cümle

İki ya da daha çok cümlenin bağlaçlarla “ve, veya, çünkü…” birbirine bağlandığı cümlelere “bağlı cümle” denir.

Örnek

Hiç kimse değişime karşı değildir yeter ki ucu kendine dokunmasın.

Bir cümlenin bağımlı mi yoksa, bağımsız cümle mi öğelerine bakılır.

Bağımlı bağlı cümle

Öge ortaklığı olan bağlı cümlelerdir.

Örnek

Ahmet, Bursa’ya gitti; orada arkadaşını gördü.

(Özne ortak)

Bağımsız bağlı cümle

Öge ortaklığı olmayan bağlı cümlelerdir.

Örnek

Hava oldukça soğuktu, dışarda kimseler yoktu.

(Ortak öğe yok)

 

Şu yazılar da ilgini çekebilir

Ruşen Eşref Ünaydın Diyorlar ki ve Atatürk’ü Özleyiş Kitaplarının Yazarı

 

Edebi Forum Soru Cevap Tekniğine Dayanan Anlatım Türüdür

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir