Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Anlatım Biçimleri Hakkında Bilinmesi Gereken Her Şey

Anlatım biçimleri (teknikleri) tabiri ne demektir, en yaygın başvurulan anlatım biçimleri hangileridir?

Bir yazılı metinin duygu ve düşünceyi ifade etme tarzına anlatım biçimi adı verilmektedir. Anlatım biçimi işlenen konuya ve eserin okur kitlesine göre değişiklik göstermektedir.

En yaygın başvurulan anlatım biçimleri şunlardır:

Anlatım biçimleri 1

Açıklama

Herhangi bir konuda bilgi vermek, bilgilendirmek amacıyla yazılan yazılardır.

Temel amaç öğretmektir.

Karşı tarafı aydınlatmaktır.  Cümleler oldukça yalın, açık ve durudur.

Dil dışı ögeler ( grafik,tablo…) de kullanılır.

Genellikle geniş zaman kipine yer verir.

Açıklamada, düşünce geliştirme yollarından (tanımlama, örnekleme, tanık gösterme) yararlanılır. Ansiklopediler, ders kitapları, sözlükler açıklamanın güzel örneklerindendir. Kısacası, bilgilendirmek ve öğretmek amaçtır.

Anlatım biçimleri 2

Tartışma

Yazarı bu anlatım biçimini seçtirmeye yönelten etken; kişilerin, toplumların kanılarını, inanışlarını, düşüncelerini değiştirmek eğilimidir. Çünkü tartışma, öncelikle bir düşünce ve anlayış çatışmasının ürünüdür.

Bu anlatım biçiminde karşı tarafın görüşlerini çürütmek esastır. Öncelikle karşı tarafın görüşleri ele alınır. Sonra bu görüşlerin yanlışlığı, geçersizliği çeşitli anlatım teknikleri kullanılarak ortaya konur. Tartışmada “fakat, ancak, oysa, düşünelim ki, kabul edelim ki” gibi sözlere sık rastlanır.

Yazar, okuyucuyu verilen düşünce doğrultusunda ikna etmek için tanımlama, tanık gösterme, karşılaştırma, örnekleme gibi düşünceyi geliştirme tekniklerine başvurur.

Genellikle makale, deneme, fıkra, eleştiri ve röportaj türlerinin temel anlatım biçimi tartışmadır.

Anlatım biçimleri 3

Öyküleyici Anlatım

Öyküleyci anlatımının temel öğesi olaydır. Öyküleyici anlatımda olaylar yer zaman ve kişi belirterek anlatılır.

Öyküleme, yazarın amacına göre ikiye ayrılır:

Açıklayıcı Öyküleme

Olayları oluş sırasına göre sanatsal amaç gütmeden veren anlatım biçimidir. Anlatım nesneldir.

Gezi, anı, yaşam öyküsü, tarih ve benzeri düz anlatımlarda açıklayıcı öykülemeye yer verilebilir.

Sanatsal öyküleme

Bu türde amaç bilgi vermek değil

Temel amaç okuyucuyu duygulandırmak, olayların içine çekmek, okuyucuda ilgi uyandırmak.

Anlatımı özneldir.

Öykü, roman gibi türlerin temel anlatım biçimidir.

Anlatım biçimleri 4

Betimleyici anlatım (Tasvir etme)

Betimleme (tasvir); bir kişiyi, nesneyi, yeri… ayırıcı özellikleriyle anlatıp zihinde canlandırma amacına bağlı anlatımdır. Bu anlatımda;

Sözcüklerin yan ve mecaz anlamlarına yer verilir.

Niteleme sıfatlarına çokça başvurulur.

Gözleme yer verilir ve beş duyu organından faydalanılır.

Varlıkların dış ve iç görünüşleri sözcüklerle resmedilir.

Olay ve hareket yoktur; buna bağlı olarak daha çok isim cümlelerine yer verilir.

Betimlemede amaç, sözcüklerle zihinde görüntü çizmektir.

İnsanın dış görünüşü tasvir ediliyorsa buna fiziksel betimleme (fiziksel portre) denir.

İnsanın iç dünyası, kişiliği, karakteri tasvir ediyorsa buna de ruhsal betimleme denir.

Düşünceyi geliştirme yolları

Hangi anlatım biçimini seçersek seçelim, gerçekte amacımız, düşündüklerimizi, duyduklarımızı ya da tasarladıklarımızı karşımızdakilere iletmedir. Bu iletmeyi bazı yollara başvurarak sağlarız. Amacımızı gerçekleştirmek için başvurduğumuz bu yollara düşünceyi geliştirme yolları adı verilir.

Hemen her türlü anlatım biçiminde bu yolların birinden ya da birkaçından yararlanabiliriz.

Düşünceyi geliştirme tekniklerinin başlıcaları şunlardır:

Düşünceyi geliştirme yolları 1

Tanımlama

Bir varlığın, kavramın ne olduğunu bildiren cümlelerdir. Tanım cümlesinin olduğu her parçada tanımlama vardır. Tanımlamayı veya tanım cümlesini bulmak için “… nedir?” sorusuna cevap aranır. Daha çok yalın anlatım yeğlenir. Düşünce yazılarında tanımlamaya daha çok yer verilir.

Düşünceyi geliştirme yolları 2

Tanık Gösterme – Alıntı Yapma

Savunulan düşünceyi, o düşünceyle ilgili alanda uzman 
birinin sözüyle desteklemektir.

Tanık göstermede kişinin sözü, adı verildikten sonra tırnak içinde verilebileceği gibi, herkesçe bilinen yaygın sözlerde ad verilmeden yalnızca söz de verilebilir.

Not

Tanık gösterme, doğrudan anlatım cümleleriyle yapılır.

Düşünceyi geliştirme yolları 3

Örnekleme

İleriye sürülen soyut düşüncenin somutlaştırılması yöntemidir. Söylenmek istenilenin okuyucunun kafasında canlandırılmasını sağlayan bir yöntemdir.

Sözü edilen bir düşüncenin zihinlerde somut hâle getirilebilmesi için başvurman bir düşünceyi geliştirme yoludur. Yerinde verilen bir örnek bazen söylenecek birçok sözden daha etkili ve kalıcı olabilir. 
Bu bazen bir fıkra, bir eser, bir öykü olabilir.

Örneklemede ” mesela, söz gelimi, örneğin” gibi kavramlara yer verilir.

Düşünceyi geliştirme yolları 4

Karşılaştırma

İki varlık, iki kavram veya iki durum arasındaki benzerlik ve farklılıklardan yararlanmadır.

Karşılaştırmada, karşılaştırılan öğelerden birini öne çıkarmak, vurgulamak amacı vardır.

Karşılaştırmada şu kavramlara sıkça yer verilir: Oysa, ise, ne var ki, buna karşın, buna göre.

Düşünceyi geliştirme yolları 5

Benzetme

Anlatıma güç ve çekicilik katmak için kullanılan bir yöntemdir. Aralarında ortak yön bulunan iki kavramdan, varlıktan zayıfın güçlüyle anlatılmasıdır.

Benzetmede iki temel, iki yardımcı öge bulunur. Temel ögeler benzeyen ve kendisine benzetilendir.

Yardımcı ögeler ise benzetme yönü ve benzetme ilgecidir.

Örnek

Emre aslan gibi güçlüdür.

Benzeyen = Emre

Kendisine benzetilen = Aslan

Benzetme yönü = güç

Benzetme edatı = gibi

Düşünceyi geliştirme yolları 6

Sayısal Verilerden Yararlanma

Savunulan düşüncenin, verilmek istenen bilginin rakamlarla, sayısal değerlerle ifade edilmesidir.

Yani istatistiklerden yararlanarak bir düşüncenin anlaşılmasını sağlamaktır.

Bilgilendirmeye yönelik parçalarda, metinlerde, bu anlatımdan çokça yararlanılır.

Düşünceyi geliştirme yolları 7

İlişki Kurma

Bir olayın oluşumunun, nedeni benzer bir olaya bağlayarak yansıtmaktır.

Benzerliğe dikkat çekme söz konusudur.

Düşünceyi geliştirme yolları 8

Sorulara bağlama

Tartışmacı anlatımda daha çok kullanılır. Yazar, bu yöntemde soru sorar ancak bu soruları yanıtsız bırakır.

Paragrafta anlatım

Herhangi bir konu üzerinde konuşurken veya bir konu üzerine yazarken belli bir amacı gerçekleştirmek isteriz. Bu amaç, bizi dinlemekte ya da okumakta olanlara bilgi vermek, onların da bizim gibi düşünmelerini, belli bir olay içinde yaşamalarını sağlamak olabilir.

Duygu ve düşüncelerimize maksadına uygun olarak dil ve anlatım kuralları içinde ifade etmeye anlatım denir.

Bir metinde;

“Ne anlatılmıştır?” sorusunun yanıtı, o metnin konusunu,

“Neden anlatılmıştır?” sorusunun yanıtı, o metnin ana düşüncesini belirtir.

“Nasıl anlatılmıştır?” sorusunun yanıtı, o metnin biçimini verir.

Anlatımın özellikleri

Anlatımda amaç; işlediğimiz konu hakkındaki duygu ve düşüncelerimizi okuyucuya aktarmak ve onu olayın içine götürmektir.

Kısacası, okuyucuyu kendi duygu ve düşünce dünyamıza çekmek ve okuduklarından zevk almasını sağlamaktır. Öyle ise anlatımın bazı özellikleri bulunması gerekir. Bunlar duruluk, açıklık, sadelik, içtenlik, akıcılık…

Şimdi anlatımını bu özelliklerini inceleyelim.

Duruluk

Anlatımın yeterli sayıda sözcük ya da sözcük öbeği kullanılarak oluşturulmasıdır.

Duru bir anlatımda gereksiz sözcük bulunmaz.

Duru bir anlatımdan tek sözcük çıkarılamayacağı gibi anlatıma tek sözcük de eklenemez.

Yalınlık (Sadelik)

Anlatımın, sade ve tabii olması da gereklidir. Anlatımın sade ve tabii olması demek; anlatılan olay, duygu ve düşüncelerin süsten, gösterişten ve yapmacıktan uzak, yalın olarak ifade edilmesi demektir.

Duygu ve düşüncelerimizi, zihnimize doğduğu gibi yalın olarak anlatmak gerekir. Edebi sanatlara fazla yer vermemek, benzetmelerde mübalağa (abartma) yapmamak, süslü sözcükler kullanmamak, anlatımda sadeliğin şartlarındandır.

Akıcılık

Dilin söyleme esnasında takılmamasıdır. Anlaşılmayan sözcüklerin, söylenmesi zor olan kelimelerin ve cümlelerin bulunması anlatımda akıcılığı bozar.

Akıcılık, kolay ve bir çırpıda okunabilme özelliğidir. 

Özgünlük (farklılık)

Nitelikleri bakımından benzerlerinden ayrı ve üstün olma durumuna özgünlük denir.

Kompozisyon yazmada başarının yolları arasında belirtildiği gibi, duygudan ve düşünceden başka, anlatımda da orijinal olmaya, yani başkalarına benzememeye çalışmak gerekir. Anlatımın özgünlüğü (şahsiliği); herkesten başka bir görüş, duyuş ve düşünüş tarzına sahip olunması ve bunların herkesten başka türlü ifade edilmesi demektir.

Açıklık

Anlatımın tek ve net bir anlam vermesidir. Farklı yorumlara yol açan bir anlatım, açık bir anlatım değildir. Anlatımda yorumlara yer vermemesidir.

Sürükleyicilik

Bir eserde, okurun merak duygusunu eserin sonuna kadar canlı tutmaya yarayan anlatım özeliğidir.

Doğallık (Tabiilik)

Anlatımdaki doğallık; olağan olmak, anlatımdaki yapmacık olay ve söyleyişlerden kaçınmaktır. Doğal anlatım içten, olağan, ani tepkilere mahal vermeyen, bunda bir gariplik yok dedirten anlatımdır.

Yoğunluk

Bir yazıda az sözcükle çok şey anlatmaya denir. Yoğunluk sayesinde yeni anlamlar açıklık kazanır.

Derinlik

Bir yazıdaki anlamın hemen kavranamamasıdır. Derinlik sayesinde okuyucu, kapalı anlatıma ulaşır.

Yoğunlukta ise az sözle çok şey anlatma söz konusudur.

İçtenlik (Samimilik)

Yazının içten, yani samimi olması da anlatımın özelliklerindendir. Anlatımın içtenlik taşıması demek, ancak inancımıza ve düşüncemize uyan şeyleri, içimize doğduğu gibi yazmak demektir. Hatır gönül gözeterek inancımıza ve düşüncelerimize ters düşen şeyleri yazmak, kişiliğimizi ortadan kaldırdığı gibi anlatımımızı da samimiyetsiz yapar. 
Yazıda ki anlatımın da içten ve samimi olmalıdır.

Etkileyicilik

Bir eserin okuyucudan kalıcı iz bırakılması, onun düşünceleri üzerinde etki bırakmasıdır.

Tutarlılık

Bir eserde anlatılan konularında çelişkiye yer vermemesidir.

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

Tasavvuf (Tekke) Edebiyatının Özellikleri 10 Önemli Madde

 

Nabizade Nazım Karabibik Romanının Yazarı Kimdir?

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir