Yazım Kuralları Hakkında 10 Maddede Önemli Bilgiler

Yazım kuralları ile ilgili açıklamalar ve örnek cümleler

Bir dilin doğru biçimde yazıya geçirilmesi standartlara bağlanmış yazım kurallarına bağlıdır. Bu nedenle tüm toplum tarafından bilip uygulanan yazım kurallarına ihtiyaç duyulmaktadır.

Yazım kuralları zaman içinde değişikliklere uğrayabilir. Ancak bu kuralları çok sık değiştirmek dilde bütünlüğün sağlanmasında olumsuz etki yapabilir. Bu itibarla her ülkede yazım kurallarını tespit eden kurumlara ihtiyaç duyulmaktadır. Türkiye’de yazım kurallarını belirleyen kurum “Türk Dil Kurumu”dur.

Aşağıda en önemli yazım kuralları örnekler yardımı ile izah edilmiştir.

Yazım kuralları 1

Büyük harflerin kullanıldığı yerler

1.Özel adlar büyük harfle başlar.

Özel ad sayılan dil birlikleri şunlardır:

Kişi adları, soyadları: Yaşar Kemal, Atilla İlhan, Ahmet Mithat, Cemil Meriç…

Hayvanlara verilen adlar: Tekir, Karabaş, Boncuk, Pamuk, Sarıkız…

Ulus, din, mezhep, tarikat adları: Türk, Yahudi, Katolik, Bektaşilik, Alevilik…

Kurum, kuruluş, sendika, dernek adları: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Adalet Bakanlığı, İnsan Hakları Derneği, Numune Hastanesi…

Ülke, kent, kasaba, köy, mahalle, sokak, cadde adları: Almanya, Azerbaycan, Türkiye Cumhuriyeti, İzmir, Bergama, Cumhuriyet Caddesi…

Coğrafya ile ilgili kıta, bölge, ova, dağ, deniz, göl, akarsu adları (Birden çok sözcükten oluşanlarda her sözcük büyük harfle başlatılır): Afrika, Doğu Anadolu, Çukurova, Ağrı Dağı, Karadeniz, Fırat, Zigana Geçidi…

Not

Yer adlarında özel addan sonra gelen “bölge, mahalle, cadde, sokak, meydan” sözcükleri büyük harfle yazılır.

Takma adlar da büyük harfle başlar: Deli Ozan (Faruk Nafiz Çamlıbel), Kirpi (Refik Halit Karay)

2.Özel isimlerden sonra veya önce kullanılan unvanlar büyük harfle başlar. 

Doktor Yaşar Bey, Öğretmen Ceylan Hanım, Cemil Çavuş, Onbaşı Mehmet… 

3.Cümlelerin ilk harfi büyük yazılır.

En sevilen ders, matematik dersidir. 
Onunla konuşmalısınız; köyün en yaşlı kişisidir.

4.Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar.

Medeni Kanun, İcra İflas Hukuku, Atatürk Uluslararası Barış Ödülü Tüzüğü, Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği…

5.Kitap, dergi, gazete, tablo vb. yapıt adları büyük harfle başlar.

Safahat, Anadolu Notları, Varlık, Hürriyet Gazetesi, Kendi Gök Kubbemiz, Sinekli Bakkal, Mai ve Siyah, Arapça Sözlük

6.Mektuplarda ve konuşma metinlerinde hitap sözcükleri ve zarf üzerine yazılan her sözcük büyük harfle başlatılır.

Sayın Bakanım, Sevgili Arkadaşım, Aziz Dostlarım, Sayın Dinleyicilerim…

7.Özel ad yerini tutan sözcükler ve üzerine dikkat çekilecek önemli kavramlar büyük harfle başlatılır.

Başkan Orhan görüşlerini bildirdikten sonra Başkan’ın görüşleri eleştirildi.

Not

Özel adın yerine kullanılan “O” zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz.

Kurtuluş Savaşı’nda o önderlik etti.

8.Tarihi olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar.

İlk Çağ, Yükselme Devri, Kavimler Göçü, Madden Devri, Milli Edebiyat Dönemi, Cumhuriyeti Dönemi

Not

Tarih bildirmeyip tür veya tarz bildiren terimler küçük harfle başlar.

Divan şiiri, halk edebiyatı, halk şiiri, eski Türk edebiyatı, Türk sanat müziği, Türk dili

9.Ay ve gün adlarının ilk harfi, yanlarında tarih belirten sayı bulunmadığında küçük yazılır. Belli bir tarih belirten sayı varsa büyük harfle yazılır.

Bir sonbahar gecesi rastladım size.

Aylardan temmuz, günlerden pazar…

16 Mart 1918 Çanakkale geçilmez.

Okullar 16 Eylül Pazartesi açılacak.

10.Özel adla kurulan tamlama biçimindeki adlar, evrende tek olan bir varlığı bildirmiyorsa özel ad büyük harfle, ikinci ad küçük harfle başlar

Amasya elması, Maraş dondurması, Antep fıstığı, Hindistan cevizi, Çorum leblebisi, Giresun fındığı…

11.Dünya, güneş, ay, yıldız kelimeler astronomi ve coğrafya ile ilgili kelimeler özel isimler büyük harfle yazılır.

Mars, Jüpiter, Venüs…

Not

Dünya, ay, yıldız gibi kelimeler coğrafya dışındaki sevgi, uzaklık, benzetme amacı kullanılırsa küçük harfle başlar.

Sanki dünyalar onun olmuştu.

Kalem kaşlım, ay yüzlüm.

12.Büyük harflerin kullanıldığı yerde bulunan “ile, ve, ki, ya, de, mi” gibi bağlaç ve edatlar küçük harfle yazılır. Ancak başlıktaki her harf büyük yazıldığında bu birimler de büyük harfle başlar.

Sebil ve Güvercinler, Suç ve Ceza, Mai ve Siyah…

13.Levhalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar.

Giriş, Çıkış, Müdür, Vezne, başkan, Doktor, Otobüs Durağı,  Dolmuş Durağı, Şehirler Arası Telefon,  lll. Kat,  V. Sınıf,  l.Blok.

Yazım kuralları 2

Soru edatı “mi”nin yazımı

Soru edatı “mi” her zaman ayrı yazılır ve ayrı yazılmasına rağmen ünlü uyumlarına uyarak ” mı, mi,  mu, mü” biçiminde değişir.

1.”mi” edatı cümleye gerçek ya da sözde soru cümlesi kavramı katar.

Çocuk oluyor mu?

Onu, Ahmet mi söyledi?

2.Eylem çekimlerinde, “mi” ilgecinden sonra gelen ekler, bu ilgecinden bitişik yazılır ve ünlüleri sözcüğün ünlülerine uyar.

İstanbul’a sen de geliyor musun?

Az kitap okuyan bir toplum muyuz?

3.”mi” edatı, soru görevinden sıyrıldığı durumlarda da ayrı yazılır.

Güzel mi güzel, bir kurum.

İyi mi iyi bir aşktı bizimkisi.

Not

“mi” soru ekiyle daralmaya uğrayan ” -mi, -me” olumsuz ekini birbirine karıştırmamalıyız.

Hasan’ın öldüğünü bilmiyoruz.

Bu örnekte “mi” ünlü daralmasına uğramış “-ma, -me”dir.

Yazım kuralları 3

“de” bağlacının ve “-de” ekinin yazımı

1.”de, da” bağlacı

Kendisinden önceki sözcükten her zaman ayrı yazılır.

Özel ada getirildiğinde de kesme işareti ile ayrılmaz.

Ünsüz benzeşmesine uğrayıp “te, ta”ya dönüşmez.

“de, da” bağlacının genel özellikleri

a)”de, da“ bağlacı kendinden önceki sözcükten her durumda ayrı yazılır. Bu bağlacın cümleden çıkarılması anlatımı bozmaz ancak anlam daralması olabilir.

Bu tür çalışmalar da yararlı oluyor.

Bugünle yetinmeyip eski şiirimizin de öğrenen gençler.

b) Birden çok görevdeş sözcüğe “gibilik, eşitlik, katılma” gibi anlam ilgileriyle bağlar.

Bahsettiğiniz filmi ben de izledim.

Babam bana da kardeşim de bayramlık aldı.

Not

Özne görevindeki sözcük “- de, – da” ekini almaz. Bu görevdeki sözcükten sonra gelen “de, da” bağlaç olduğundan hep ayrı yazılır.

Ahmet de kanser hastalığına yakalanmış.

Bu toplantıya Samet de katıldı mı?

Not

“de, da” bağlacı hiç bir zaman ünsüz benzeşmesiyle “-te, -ta” biçimini almaz ve özel adlardan sonra geldiğinde kesme işaretiyle ayrılmaz.

Hiç de doğru konuşmadı.

Bu gün Recep de okula gelmedi.

2.Ek olan -de / -da

a) Kendisinden önceki sözcüğe her zaman bitişik yazılır. “-ta / -ta” olabilir.

b) Cümlede çıkarıldığında cümlede köklü değişikliğine yol açar. Anlam bozulur.

c) Özel adlara getirildiğinde kesme işareti ile ayrılır.

Ankara’da havalar soğumaya başladı.

d) Ek olan “de, da” Bulunma anlamı katar. “Nerede, kimde” sorularına cevap verir. Cümleyi dolaylı tümleç yapar.

Bizim şehirde yabancıları hep düşman görürüz.

Yazar eserinde doğal yaşamın zorluklarını anlatı.

Not

“de” eklendiği sözcüğü dolaylı tümleç ya da zarf tümleci yapıyorsa ektir, bitişik yazılır; zarf tümleci ya da dolaylı tümleç yapmıyorsa bağlaçtır, ayrı yazılır.

Yazım kuralları 4

Birleşik sözcüklerin yazımı

Birleşik sözcükler birden çok sözcüğün yeni bir kavramı karşılamak üzere anlamca kaynaşmasıyla oluşur. Birleşik sözcükler anlamca olduğu kadar biçimce de bir bütündür; bu nedenle kaynaşan sözcükler arasına herhangi bir ek ya da sözcük giremez.

Türkçede birleşik sözcüklerde anlam birliği bu yollarla yapılır:

a) Bileşiği oluşturan sözcüklerde ses türemesi ya da düşmesi varsa sözcük bitişik yazılır.

Kayın + ana = kaynana 
Biri + biri = birbiri 
His + etmek = hissetmek 
Af etmek =  affetmek

b) Eylem + eylem biçiminde oluşan kurallı bileşik eylemlerde iki eylem arasına “a, e, ı, i” sesleri girdiği için bu eylemler bitişik yazılır.

Gelivermek, Yazabilmek, Okuyadurmak, Düşeyazmak, Vurdumduymaz, Bakakaldı.

c) Birleşme esnasında anlam değişmesi (yitirmesi) varsa bitişik yazılır.

Tahtakurusu, Samanyolu, Karafatma.

d) Ses değişimi yoluyla bir bütün oluşturan bileşik sözcüklerde ise öğeler ses yitimine uğrar.

Niçin (ne için), Nasıl (ne asıl), Cumartesi (cuma ertesi).

e) “Hane” ve “ev” sözcükleriyle kurulan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Yemekhane, yatakhane, imalathane, kahvehane, orduevi.

Not

“Hane” sözcüğü “a” ünlüsüyle biten sözcüklere bitişirken “ha“ hecesi düşer.

Eczane, pastane, postane

f) Somut bir yer bildirmeyen “alt, üst, üzeri” sözcüklerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik sözcükler bitişik yazılır. 

Bayramüstü, bilinçaltı, gözaltı, suçüstü, akşamüstü, ayaküzeri.

g) Ara yönleri belirten birleşik sözcükler bitişik yazılır.

güneybatı, güneydoğu, kuzeydoğu, kuzeybatı

h) Kişi adları ve unvanlarından oluşan yer ve kurum adlarında unvan bildiren sözcük sonda olduğunda kendinden önceki kişi adına bitişik yazılır.

Eminpaşa (Mahallesi), Yusufpaşa (Bulvarı), Fevzipaşa (Caddesi), Kemalpaşa (ilçe).

i) İkinci sözcüğü -dı(-di/-du/-dü, -tı/-ti/-tu/-tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle kurulan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

çıtkırıldım, dalbastı,  gecekondu, gündöndü, hünkârbeğendi, imambayıldı, karyağdı, külbastı, mirasyedi, şıpsevdi…

j) İki sözcüğü de -dı(-di/-du/-dü, -tı/-ti/-tu/-tü) belirli geçmiş zaman ya da -r/-ar/-er geniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, biçerdöver, göçerkonar, okuryazar, uyurgezer, yanardöner…

k) Renk bildiren birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Vişneçürüğü, yavruağzı, gülkurusu, devetüyü.

Yazım kuralları 5

“Ki”nin yazımı

Türkçemizde iki türlü “ki” vardır: 

  1.Bağlaç olan “ki”

a) Kendinden önce ve sonraki sözcükten ayrı yazılır. “Neden, amaç, koşul” gibi türlü anlam ilgileriyle bağlar.

Anladım ki bu sorun böyle çözülmeyecek.
Sen ki bu işi iyi bilirsin.

b) Çekimli bir sözcükten sonra gelen bütün “ki”ler bağlaçtır, ayrı yazılır.

Farzet ki ben hastayım.

c) Açıklama ilgisi kuran “ki”ler de bağlaçtır, ayrı yazılır.

Sen ki en sevdiğim insansın.

d) “ki” bağlacı bazen cümlenin sonundadır. Bu durumda kendinden sonraki cümle düşmüştür.

Mehmet’te hiç güvenilmez ki…

Ben seni hiç sevmedim ki…

e) “ki” bağlacı ara cümlelerin sonuna da gelebilir.

Sizin bu hallere düşmenize, itiraf etmeliyim ki, ben neden oldum.

f) “ki” bağlacı kimi zaman bir cümleden sonra gelmez; özneden sonra gelir, özneyi pekiştirir.

Atatürk ki bu ulusun temellerini atan yüce bir insandır.

Not

Çekimli eylemlerden sonra gelen “ki” her durumda bağlaçtır ve ayrı yazılır.

g) Bazı sözcüklerle kalıplaştığından daima bitişik yazılır.

Oysaki sana çok güvenmiştim.

2.Ek olan “ki”

“Ki” eki bitişik yazılır. “-ki” ekini, “ki” bağlacıyla karıştırmamak (yanlış yazmamak) için tanımaya çalışalım:

Dilimizde farklı işlevde iki ayrı iki eki vardır:

a) İlgi Zamiri (-ki): Bir ismin yerini tutar, bitişik yazılır.

Bizimki deliye döndü.

Bizim yüreğimiz sizinki kadar geniş değil.

b) Sıfat Yapan -ki: isimlere eklenerek yer ve zaman bildiren sıfatlar türetir, bitişik yazılır.

Yüreğimdeki sızı sen gelince bitecek.

Gözümdeki aşk sensin.

Akşamki yemek çok tuzlu olmuş.

Yazım kuralları 6

İkilemelerin yazımı

Aynı sözcüğün yinelenmesi, anlamları yakın, karşıt, sesçe benzer sözcükkerin birlikte kulanılmasına ikileme denir.

a) İkilemeler daima ayrı yazılır.

Okulda  göz göze geldik.

Cadde yan yana yürüdük.

Not

Ad durum ekleri ve iyelik ekleriyle yapılan ikilemelerin de ayrı yazılır.

“Baş başa” bir yemeğe ne dersin.

b) İkileme özelliğini kaybederek varlık ya da kavram adı olan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Çocuk sevincinden  “zıp zıp”  zipladı. ( İkileme)

 Çocuğa bir zıpzıp almış.( Kavram adı)

Not

İkilemeler arasına noktalama işaretleri konulmaz.

Yazım kuralları 7

Pekiştirmelerin yazımı

Pekiştirmeler, ilk hecelere getirilen “m, p, r, s” ünsüzlerinden kurulu pekiştirme heceleriyle birleşerek yazılır.

a) Pekiştirmeler bitişik yazılır.

Van gölü masmavi rengiyle büyülüyor.
ma”s”mavi = masmavi

İlkbahar oldu mu Bursa yemyeşil olur.
  ye”m”yeşil = yemyeşil

b) Birden fazla hece ilavesiyle oluşturulmuş pekiştirmeler de vardır. Bunlar bitişik yazılır.

Bu hayata yapayalnız kaldım.

yap”a”yalnız = yapayalnız

Evinizi güpegündüz soydular.

güp”e”gündüz = güpegündüz

Not

Pekiştirmelerde ünlü harf türemesi var. (a, e, u, ü, o, ö, ı, i )
Sap’a’sağlam

Yazım kuralları 8

Sayıların yazımı

Sayılar, genel olarak rakamlarla gösterilir; ancak, kimi durumlarda yazı ile yazılır. Bu konudaki başlıca kullanımlar aşağıda açıklanmıştır.

a) Kesinliği bulunmayan sayılar, deneme ve anlatı turu yazılarda yazı ile gösterilir

Ailesinden on beş yaşında ayrıldı.

Üniversiteyi yirmi beş yaşında kazandı.

b) Bilimsel yazılarda, sayılar rakamla gösterilir.

Türkiye’nin yüzölçümü, 780.576 km2’dir.

Meriç nehri uzunluğu, 987 km’dir

c) Çok sıfırlı sayılarda ana sayılardan sonrası yazı ile gösterilebilir.

5 milyar,  8 milyon, 3 bin…

ç) Yazıya geçirilmiş sayıların her rakamını ve basamağını gösteren sözcük ayrı yazılır.

Üç milyon altı yüz elli beş

Not

Banka işlemleri; senet, makbuz gibi belgelerde, sayıların rakamlar yanında, yazı ile de yazılması gerekir. Bu belgelerde sayı sözcükleri, değişiklik yapılmasını önlemek için bitişik yazılabilir.

yüzyirmibeşbinüçyüzelli gibi.

d) Romen rakamları ancak yüzyılların belirtilmesinde; hükümdar adlarında, dergi, kitap, ansiklopedi ciltlerinde, kitapların asıl bölümünden önceki bölümündeki sayfaların numaralandırılmasında kullanılır.

* ll. Wilhelm,  XXI. yüzyıl,  lll.Cilt

e) Üleştirme sayıları rakamla değil, yazıyla gösterilir.

Beşer yıl arayla geldi buraya kardeşler.

İkişer saat çalıştık o akşam.

f)  Sıra sayıları rakamla yazıldığında rakamdan sonra nokta konur ya da rakamdan sonra kesme işareti konularak -(i)nci eki yazılır.

8.saat,  altıncı gün, 5’inci saat

Not

Ev, apartman ve daire numaralarıyla kitapların sayfa numaraları, tarihler, yıllar ve saatler, özel bir amaç olmadıkça yazı ile gösterilemez.

g) Sayılar; matematik, fen gibi sayısal alanların dışında kimi durumlarda rakamla kimi durumlarda da yazıyla gösterilebilir. Bu konuda kesin kurallar olmamakla birlikte uygulamada oluşan kimi ilkelerden söz edilebilir.

Metin içinde küçük sayılar, yüz ile bin sayıları yazıyla yazılır.

Biz her ayın üçüncü haftası toplanıyoruz.

Bunu sana yüz kere söyledim.

h) Saat, ölçü bildiren sayılarla istatistik verilere ait sayılar rakamla gösterilir.

15.30’da burada olmalısınız.

50 kg ağırlığında bir koli kargoya verdim.

Bu ev için 550.000 lira verdim.

Not

Saat ve dakikalar yazıyla da yazılabilir.

Yazım kuralları 9

Kısaltmaların yazımı

1.Birden çok sözcükten oluşan kısaltmalarda özel adların her sözcüğünün baş harfi büyük yazılır; harfler arasına nokta konmaz.

 ODTÜ, TDK, TBMM, ABD…

Not

Sonunda nokta bulunmayan kısaltmalara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Ek kısaltmanın okunuşuna uygun olur.

TBMM’ye,  SSK’de ABD,de

2.Özel adların, özel ada gelen sanların kısaltması büyük harfle Kısaltmanın sonuna nokta konur.

Fr. (Fransızca), İst.(İstanbul),  Teğ. (Teğmen), Öğr. (öğretmen), Prof. (Profesör), Doç. (Doçent)

Not

Sonunda nokta bulunan kısaltmalarda kesme işareti kullanılmaz.

Prof. Akın Gündüz

a) Bazı sözcüklerin kısaltılmasında ilk harfler yazılır ve nokta konur.

İst.= İstanbul

cad. = cadde

apt. = apartman

Not

Birden çok sözcükten oluşan kısaltmalarda kısaltmanın her harfi büyük yazılır

ASELSAN

NATO

TMMOB

Not

Büyük harflerle yapılan ve sözcük biçiminde okunan kısaltmalarda son harf sert ünsüz olduğundan, getirilen ek ünsüz benzeşmesi kuralına uyar.

TEK’te çalışan memurlar yapmıyor.

Not

Ölçü birimleri yazılırken nokta konulmaz.

Pazardan elma alırken 5 kg’dan daha ağır olduğunu söyledi.

Yazım kuralları 10

Yabancı sözcüklerin yazımı

1.Başında ya da sonunda iki ünsüz bulunan kimi yabancı kökenli sözcüklerin yazımında ünsüzler arasına ünlü konmaz.

fren, tren, flört, kristal, kravat, film, teyp…

Not

Tek heceli sözcükler de Türkçe sözcüklerin sonunda (b, c, d, g) bulunmaz. “ad, sac” kelimeler istisnadır.

2.Türkçe sözcüklerin sonunda “b, c, d” ünsüzleri bulunmaz. Bu nedenle yabancı sözcükler Türkçe söylenir ve yazılırken sonlarındaki bu ünsüzler sertleştirilir.

Ahmed-Ahmet, Habib-Habip, İlac-ilaç…

3.Batı dillerinden dilimize geçen ve sonunda “g” ünsüzü bulunan sözcüklerde, sondaki “g” ünsüzü “k” ya da “ğ” ünsüzüne dönüştürülmez.

Jeolog, sinagog, diyalog, coğrafya, program…

4.Yabancı sözcüklerin ortasında üç ya da iki ünsüz yan yana bulunabilir. Bu durumlarda, araya ünlü getirmek yanlıştır.

Elektirik (yanlış)

Elektrik (doğru)

5.Yabancı sözcüklerde yan yana bulunan ünlüler arasına “v, y” ünsüzleri girmez.

ideal, iddia, meteoroloji, puan…

6.Fransızcadan alınan kimi sözcüklerde yazım ve söyleyiş kolaylığı sağlamak için ünlüler arasına “v, y” sesleri girebilir.

Biyoloji, diyagram, tuvalet, diyalog, laboratuvar, konservatuar… 

7.Yansımalar dışında Türkçe sözcüklerde “j, h” sesler bulunmaz.

Hırıltı, horlama

Not

Türkçe de ki bir sözcükte “iki sesli” veya “iki sessiz” harfler yan yana bulunmazlar.

 

Şu yazılarımız da ilginizi çekebilir

Halide Edip Adıvar Milli Mücadele Döneminin Öncü Kadın Yazarı

 

Muhsin Ertuğrul Türk Tiyatrosunun ve Sinemasının Babası Kimdir, Eserleri Nelerdir?

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir