Noktalama İşaretleri Hakkında Ayrıntılı Bilgiler ve Önemli Notlar

Noktalama işaretleri üzerine bilinmesi gereken her şey

Yazılı anlatımda okumayı kolaylaştırmak ve anlamı kuvvetlendirmek için birtakım işaretler kullanılır. Geçmişi binlerce yıl geriye giden bu işaretlere noktalama işareti adı verilir.

Türk edebiyatında da kullanılan alfabeye bağlı olarak çeşitli noktalama işaretleri kullanılmıştır. Günümüzde kullanılan noktalama işaretlerini eserlerinde ilk kullanan yazar ise Tanzimat dönemi sanatçısı İbrahim Şinasi’dir.

Noktalama işaretlerinin yerinde ve doğru bir şekilde kullanılması, konunun anlaşılması bakımından çok önemlidir. Trafikte düzeni sağlayan trafik işaretleri neyse bir yazı için noktalama işaretleri de odur. Çünkü yerinde kullanılmayan bir işaret anlamsal yanlışlıklara sebep olabilir. 

Türk edebiyatında günümüzde yaygın olarak kullanılan noktalama işaretleri ve kullanım yerleri şöyle izah edilebilir:

Noktalama işaretleri 1

Nokta ( . )

1.Anlamca tamamlanmış cümlelerin sonuna konur

Örnek

İstanbul’u yeniden görmeyi, Boğaz’dan vapurla geçmeyi çok istiyorum.

Türk Dil Kurumu, 1932 yılında kurulmuştur.

Söylenenlerin birçoğunu ben de bilmiyordum.

2.Bazı kısaltmaların sonuna konur

Örnek

Alb. (albay),  Prof. (profesör),  5(sayfa),  vb. (ve başkaları, ve benzerleri)

Not

Ancak bazı kısaltmalarda nokta kullanılmaz.

Örnek

kg (kilogram), cm ( santimetre)

B (Batı), TBMM ( Türkiye Büyük Millet Meclisi)

3.Sıra gösteren sayıların sonuna konur ve – (i) nci ekinin yerini tutar.

Örnek

2. kat , 25. sayfa , 5. yüzyıl , III. Ahmet

Not

Bu tip kullanımlarda hem nokta işaretini kullanmak hem de -(i )nci ekini yazmak, bir yazım yanlışıdır.

4.Tarihlerin yazılımında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur

Örnek

25.08.2006 , 19.V.1919

Not

Tarihlerde ay adları yazıyla da yazılabilir. Bu durumda ay adlarından önce ve sonra nokta kullanılmaz

Örnek

  • 23 Nisan 1923    

5.Saati gösteren sayılarda zaman birimleri arasında kullanılır

Örnek

12.30     23.00

6.Beş ve beşten çok rakamlı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur

Örnek

18.500.000, 54.000.000

8.Matematikte çarpma işareti yerine kullanılır

Örnek

5.5=25    3.9=27

Noktalama işaretleri 2

Virgül ( , )

1.Art arda gelen ve aynı görevde olan (özneler, nesneler, tümleçler) kelimelerin, kelime gruplarının arasına konur

Örnek

Nurettin akıllı, terbiyeli bilinir. (Zarf tümleci ayırmıştır.)

Recep, Emre, Hüseyin geziye gidecekler. (Özneleri ayırmıştır.)

Dede Korkut’ta, Yunus Emre’de, Karacaoğlan’da Türkçenin tadına varırsınız. (Dolaylı tümleçler arasında)

2.Aralarında, biçimce ve anlamca ilgi bulunan (sıralı)  cümlelerin arasında kullanılır

Örnek

Konuklar onu dinliyor, onun her sözüne inanıyordu.

At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

3.Arasözlerin başında ve sonunda kullanılabilir.

Örnek

Onu, yaşamıma yön veren insanın, bulmaya gidiyorum.

Bu adamda, uzaklaştıktan sonra farkına varmıştım, bir garip hava vardı.

Not

Arasözler ve aracümleler cümlede iki kısa çizgi (-) arasına alınarak ya da parantez içerisinde verilebilir.

4.Cümlede özel olarak vurgulanması gereken ögelerden sonra konur.

Örnek

Özgürlük, tarihin kaybolmayan tek değeridir.

On yıllık savaşta, barışla ilgili düşünceler de değişir.

5.Uzun cümlelerde, yüklemden uzak düşmüş olan özneyi belirtmek için konur

Örnek

Gece, her türlü kuruntuların beyninizin kovuklarından çıkıp ortalığa dağıldığı zamandır.

Bembeyaz bir sayfa, usta bir kalemin elinden özenle yazılıp çizilmeyi bekliyor.

6.Resmi yazılarda ve mektuplarda hitap sözcüklerinden sonra

Örnek

Sayın Başkan,

Değerli Kardeşim,

Canım Annem,

7.Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan sözcükler arasına

Örnek

Akşam, yine akşam, yine akşam,

Göllerde bu dem bir kamış olsam!

Not

İkilemelerde kelimeler arasına virgül konmaz

8.Cümlede adlaşmış sıfatı belirlemek için adlaşmış sıfattan sonra

Örnek

Deli, yüksek sesle konuşuyordu.

Hasta, hemşireden su istedi.

9.Sayıların yazılışında ondalık bölümleri ayırmada

Örnek

10.5

35.50

10.Konuşma çizgisinden önce konur

Örnek

Hüseyin’in gözlerinin içine bakıp ona, 
– Bize suçluymuşuz gibi davranamazsın, dedi.

11.Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bildiren hayır, yok, evet, peki, pekala, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra konur

Örnek

Tamam, sizin istediğiniz gibi olsun her şey.

Öyle, geçen yıl da Sıkıntılar yaşadık.

12.Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek için kullanılır

Örnek

Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır.

13.Ondalık sayılarda kesirlerin belirtilmesinde kullanılır

Örnek

70,130 kg    8,25 cm

14.Yazışmalarda yer adlarının tarihten ayrılmasında

Örnek

Ocak 2017

Van, 1 Nisan 1924

15.Tırnak içine alınmamış alıntılardan sonra kullanılır. Bu
kullanım kapama tırnağı ile görevdeştir

Örnek

Emre, arkadaşına: Bunu yapmamalısın, dedi.

Bütün bildiklerimi anlattım, dedi.

16.İşaret zamirleri bir cümlede addan önce kullanılırsa, araya mutlaka virgül konur. Aksi halde işaret zamiri, işaret sıfatıyla karışır.

Örnek

Bu, adamın cebinden düştü.

Not

Metin içinde ve, veya, yahut bağlaçlarından önce de sonra da virgül konmaz.

Noktalama işaretleri 3

Noktalı Virgül ( ; )

1.Anlamca birbirine bağlı sıralı cümleleri ayırmada

Örnek

At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

O huzurlu, güzel tatil bir ay sürdü; kışa doğru eve, suskun yaşamımıza döndük.

2.Cümlede virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmada

Örnek

Erkek çocuklara Murat, Hasan, Ömer; kız çocuklara Zeynep, Gül, Zehra adları verilir.

Kitapları, dergileri, evine; dosyaları, zarfları iş yerine götürdü.

3.“Ama, fakat, lakin, çünkü” gibi bağlaçlarla bağlı cümlelerde bağlaçtan önce

Örnek

O beni hiç anlamadı; oysa anlamasını ne kadar isterdim.

Not

Noktalı virgülden sonra gelen sözcük (özel adlar dışında) küçük harfle başlar.

4.Virgüllerle ayrılmış bölümlerden özneyi ayırmak için özneden sonra

Örnek

Recep; Yusuf, İlhan, Cumali ve Nurettin’i yemeğe davet etti.

Ayten; Özge, Güler ve Fatma’yı evine çağırdı.

Noktalama işaretleri 4

İki Nokta ( : )

1.Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna kullanılır

Örnek

Ailesinin öğütleri bitmiyordu: Çalış, erken kalk….

İnsanoğlunun yararlandığı başlıca enerji kaynakları: taşkömürü, odun, petrol…

3.Alıntılarda tırnak işaretinden önce konur

Örnek

Hamdullah Suphi, Atatürk için şöyle demişti: “Sevgili Gazi! Tarihin en karanlık günlerinde ismin bir çoban yıldızı olmuştu.”

Recep Bayram, Hüseyin Demir için şöyle diyor: ” Memurluk kapısını çalmadan hayatını kalemiyle kazanan birkaç değerli sanatçılardan biriydi Hüseyin.”

Not

İki noktadan sonra örnekler sıralanacaksa, büyük harfle başlanmayabilir.

Türkiye ’de birçok meyve türü bulunur: muz, incir, portakal…

4.Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlelerin sonuna konur.

Örnek

Bu kararın istinat ettiği (dayandığı) en kuvvetli muhakeme ve mantık şu idi: Esas, Türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır.

Dikkat edilirse yüzünde onu züppelikten kurtaran iki aza vardır: Biri, gözleri ve bakışının manası; öteki ağız ve dudaklarının ifadesi. (Halide Edip Adıvar)

5.Edebi eserlerdeki karşılıklı konuşmalarda konuşan kişinin adından sonra konur.

Örnek

Yaşar: Her zamankinden değişik miyim ben?

Barış: Her zamanki gibi değişiksin.

Yaşar: Ne demek bu?

Barış: Sen, insanın korkmasını gerektirmeyen az sayıda kişiden birisinin.

6.Matematikte bölme işreti olarak kullanılır

Örnek

40:5=8

150:5=30

7.Kütüphanecilik alanında, yazar ad ile eser başlığı arasına konur.

Örnek

Necati Cumalı: Yağmurlar ve Topraklar.

Kemal Tahir: Esir Şehrin İnsanları.

Noktalama işaretleri 5

Soru İşareti ( ? )

1.Soru bildiren ya da soru kavramı içeren cümle veya sözcükten sonra konur

Örnek

Bir garip mi gelip almış gençliğini kalbinden?

Nasıl kazandınız bu sınavı?

2.Kesin olduğuna inanılmayan sözler, bilgiler yanına, ayraç içine de alınarak konur

Örnek

Recep Bey (?-1547) büyük bir tezkerecidir.

Yunus Emre,(?-1321) Türk edebiyatının en önemli isimlerindendir.

İlhan Turan’ın Mısır’da (?) öldüğü sanılıyor.

3.Anlamları birbirini tamamlayan soru cümleleri virgülle ayrılır, soru işareti en sona konur.

Örnek

Bu tabloyu masaya mı koyayım, duvara mı asayım?

Kardeşi mi yoksa annesi mı kırdı?

Not

İlki soru cümlesi olup ikincisi olmayan sıralı cümleler virgülle ayrılır.

Örnek

Kızları neden okutmazlar, bunu çözemiyorum.

Not

Soru işareti yazıların başlıklarında da kullanılabilir.

Not

mı / mi ekini alan yan cümle temel cümlenin zarf  tümleci olduğunda cümlenin sonuna soru işareti konmaz.

Noktalama işaretleri 6

Üç Nokta ( … )

1.Verilen örneklerin benzerlerinin devam edeceğini göstermek için kullanılır

Örnek

Kemalizm yaratıcıdır, müspettir, barışçıdır, planlı çalışır…

Sadece öğrenciler değildi gelenler, öğretmenler, memurlar, yaşlılar…

2.Herhangi bir sebeple bitmemiş cümlelerin sonuna gelerek, anlamı okuyucunun düşüncesine bırakmak amacıyla kullanılır

Örnek

Ey kimsesiz, avare çocuklar, hele sizler, hele sizler… (Ömer Seyfettin)

Hava o kadar güzel ki…

3.Kaba sayıldığı için veya bir başka sebepten dolayı açık yazılmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur

Örnek

Sana göz koyacak adamın… diye bağırdı.

O ş… bana ne dedi biliyor musun?

4.Alıntılarda başta, ortada ve sonda alınmayan kelime veya bölümlerin yerine konur

Örnek

 … sonunda herkes çil yavrusu gibi dağıldı…

Türkçenin çekilmediği yer vatandır… ancak çekildiği yerler, vatanlıktan çıkar.

5.Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için konur

Örnek

Kapıyı sertçe yumrukladı:

Hey… Öldünüz mü be!..

6.Yazı İçinde açıklanmak istenmeyen adlar, sözcükler yerine konur

Örnek

Tüm bu bilgileri H…’den öğrendim.

Bu üzücü olay M…’den dün gece yarısı meydana gelmiş.

Not

Ünlem ve soru işaretinden sonra üç nokta yerine iki nokta konulması yeterlidir.

Not

Üç nokta yerine iki veya daha çok nokta kullanılmaz.

Noktalama işaretleri 7

Kısa Çizgi ( – )

1.Satır sonuna sığmayan sözcükler, hecelerinden bölününce hece sonuna kısa çizgi (-) işareti konur

Örnek

Verildikçe eskimeyen tek şey sevgidir.

2.Ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır

Örnek

Mehmet Bey, bugün-her nedense- çok sinirli.

İstanbul-şehirlerin en güzeli- seni seviyorum.

3.Anlamca ilgili sözcüklerin arasına konur.

Örnek

Türkçe-Arapça Sözlük

Van- İstanbul yolu

4.Rakamlar arasına kullanılır

Örnek

20.15 – 22.30

10.30 – 15.20

5.Bir olayın, durumun başlangıcını ve sonunu gösteren tarihler, sözcükler arasına konur

Örnek

l.Dünya Savaşı 1914 – 1918 yılları arasında tüm dünyayı etkilemiştir.

6.Matematikte çıkarma işleminde kullanılır

Örnek

15-5=10

30-15=15

7.Dil bilgisi incelemelerinde kök ve gövdelerin sonuna, eklerin başına konur

Örnek

Yaz-ıl-dı-m, Kaç-ıyor-lar-dı

Koş- , git- , yaptır- , bil-

7.Karşıtlıklar arasına konur

Örnek

Ölüm-kalım savaşı

Not

İkilemeler arasına kısa çizgi konulmaz.

Örnek

Sınava, aşağı – yukarı on beş gün kaldı.

“Aşağı yukarı” söz öbeği bir ikilemedir.

Noktalama işaretleri 8

Ünlem işareti ( ! )

1.Korkma, sevinme, şaşırma, alay, emir, istek gibi heyecan ifade eden cümlelerden sonra kullanılır.

Örnek

Yazıklar olsun!

Ne kadar sevindim olanlara!

2.Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra yay ayraç içinde ünlem işareti kullanılır

Örnek

Senin parlak fikirlerine (!) hayran olmamak elde değil.

Öğrenci öyle çalışkan ki (!) sorma.

Onu o kadar çok seviyorum ki (!) anlatamam.

3.Yarıda kesilmiş heyecan cümlelerinin sonunda, üç noktayla (…) beraber kullanılır.

Örnek

Demek bu kadar çabadan sonra!…

4.Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur

Örnek

Ey Türk gençliği!

Ne mutlu Türküm diyene!

Not

Ünlem işareti, ünlem görevindeki sözlerden hemen sonra getirildiğinde işaretten sonraki cümle büyük harfle başlar. Ünlem cümlenin sonuna getirildiğinde bu durumdaki ünlem görevindeki sözcükten sonra virgül (,) getirilir ve cümle küçük harfle devam eder.

Noktalama işaretleri 9

Tırnak İşareti (“ ”)

1.Başkasından alınmış bir sözün başına ve sonuna konur

Örnek

Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh…” sözü ne kadar doğruymuş!

Peyami Safa: “Hepimiz kendi içimizin diline uygun eserler okuruz.” der.

Not

Tırnak içindeki alıntının sonunda bulunan işaret (nokta, soru işareti, ünlem…) tırnağın içinde belirtilir.

2.Özellikle belirtilmek istenen bir terim, bir sözcük tırnak içine alınabilir. Belirtme amacı, tırnak işareti yerine sözcüklerin siyah, italik gibi bir tür harfle dizilmesiyle ya da bu sözcüklerin altını çizmekle de sağlanabilir

Örnek

Anadolu’nun bir adının da “Küçük Asya” olduğunu herkes bilir.

Şu “samimiyet” denilen şeyi büyük bir erdem sayanlar vardır, ben onlardan değilim.

3.Cümle içerisinde kitapların ve yazıların adları ve başlıkları tırnak içine alınır

Örnek

Ahmet Haşim şiirlerini “Piyale” ve “Göl Saatleri” adlı kitapta toplamıştır.

Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın yayımladığı ilk şiir kitabı “Havaya Çizilen Dünya”dır.

4.Sıralamalarda, çizelgelerde üst satırda yazılan ve altta yinelenen sözcükler yerine tırnak imi konur; bu kullanışta tırnak imi “denden” adını da alır

Örnek

Türkçe sözcükler yapılarına göre üç grupta incelenir:

Basit yapılı sözcükler

Türemiş yapılı sözcükler

Bileşik yapılı sözcükler

Not

Tırnak içine alınan sözlerden sonra kesme işareti kullanılmaz.

Noktalama işaretleri 10

Kesme İşareti ( ‘ )

1.Özel adlara gelen çekim eklerini ayırmak amacıyla

Örnek

İlkay’ın, Yaşar’ın, Türkiye’ye…

Not

Özel isimlere getirilen  yapım ekleri
kesme işareti ile ayrılamaz

Örnek

Vanlı, Amerikalı, Emregil, Almancı…

2.Kısaltmalardan sonra gelen ekleri ayırmak amacıyla

Örnek

ÖYS ‘nin, TBMM’nin, TDK’nin,   BM’de,   ABD’de, TV’ye

3.Sayılara getirilen ekleri ayırmak amacıyla

Örnek

1987’de,  8’inci madde, 5’inci kat

1994’te üniversiteyi kazanmıştım.

4.Kimi zaman sözcüklerden düşen seslerin yerine

Örnek

Karac’oğlan,  n’apalım, n’aber, n’olur.

5.Söylenişleri aynı ancak anlamları farklı sözcüklerin kullanımında ilgili sözcüğü belirtmede

Örnek

Kadı’nın kadına verdiği ceza, çok ağırdı.

6.Ad aktarması ( macaz-ı mürsel) olarak kullanılan yön adlarına gelen ekler

Örnek

Et yemekleri Güney’de daha çok yenilir.

Bilimsel buluşlar Doğu’dan çıkmaz.

Noktalama işaretleri 11

Parantez (Ayraç) İşareti ( ( ) )

1.Cümle içinde verilen açıklayıcı bilgiler, parantez içine alınır.

Örnek

Romanlarında hep beli bir biçem (üslup) yaratma amacını gütmüştür.

2.Tiyatro metinlerinde, hareketler parantez içinde gösterilir.

Örnek

Erkek – ( sigarayı yakarken) Çabuk gelsin, dedi Veli Bey.

Özge – (Yılışık yılışık) Ay! Sen Refik değil misin?

3.Alıntıların aktarıldığı eseri veya yazarı göstermek için kullanılır

Örnek

“Emine hiç cevap vermiyor. Fakat, bütün dediklerimi sessizce yapıyor. Baştan başa keçi ve teke kokan bu kalabalığın iki ağıl hayvanı gibi burun buruna fısıldaşarak yüzükoyun yürümemizde hiçbir acayiplik sezmiyor.” (Yaban, Yakup Karaosmanoğlu)

4.Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır

Örnek

Siz ne kadar zeki (!) bir adamsınız!

Çok fit (!) görünüyorsun, maşallah.

5.Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını göstermek için kullanılan soru işareti yay ayraç içine alınır.

Örnek

1208 (?) doğan Nasrettin Hoca…

6.Yabancı kelimelerin okunuşları parantez içinde gösterilir.

Örnek

En büyük deneme yazarı Montaigne (Monteyn)’dir.

Sıra gösteren harf veya rakamlardan sonra parantezin kapatma kısmı kullanılır.

Örnek

1)…

2)…

a)…

b)…

Noktalama işaretleri 12

Uzun çizgi (Konuşma Çizgisi)

Edebi metinlerde karşılıklı konuşmaları gösterir.

Örnek

  • Bu eserleri çevirmek ne kadar zamanınızı aldı.
  • Yaklaşık üç yıl uğraştım ama çabama değdiğini düşünüyorum.

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

Orta Oyunu İki Kişilik Geleneksel Türk Oyunu

 

Aşık Dertli En Lirik Halk Ozanlarından Biridir!

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir