Halk Edebiyatının Genel Özellikleri

Halk edebiyatının yapı ve içerik ile ilgili özellikleri

Halk edebiyatı Türklerin milli edebiyatıdır. Tarihi Türklerin Orta Asya yaşamına kadar uzanır. Günümüzde de varlığını güçlü biçimde devam ettirmektedir.

Bu yazımızda halk edebiyatı ile ilgili genel bilgileri verdikten sonra “halk edebiyatının genel özellikleri”ni maddeler halinde sunacağız.

Halk edebiyatı hakkında genel bilgiler

Halk edebiyatı, kaynağını halk kültüründen alarak kendine özgü bir biçimde gelişen sözlü bir edebiyattır. Halk edebiyatının kökü, İslamiyet Öncesi Türk edebiyatına kadar uzanır.

Halk edebiyatı, genellikle eğitim görmemiş ya da çok az eğitim görmüş kişilerce varlığını devam ettirmiş ve usta-çırak geleneğiyle kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze ulaşmıştır.

İslamiyet öncesi sözlü Türk edebiyatının devamı niteliğinde olan halk edebiyatı, Anadolu’da Xlll. yüzyılda başlamış, günümüze kadar sürmüştür. Halk edebiyatı, sözlü edebiyatın uzantısıdır. Halkın yarattığı sözlü ürünlerden oluşan bu edebiyatta dil, biçim, şekil, konular, duyarlıklar bakımından halk kültürüne sıkı sıkıya bağlılık söz konusudur.

Türkler Anadolu’ya gelip din olarak İslamiyet’i seçince bir yandan kendi kültürlerini devam ettirmek bir yandan da İslamiyet’i öğrenmek amacıyla Arap ve Fars kültürleriyle iç içe olmak durumunda kalmışlardır. Zamanla Arap ve Fars kültürünün etkisinde kalan aydın bir kesim oluşmuş ve bu aydın zümre kendini halktan ayrı tutmaya başlamıştır. İşte bu kesimin oluşturduğu edebiyata “divan edebiyatı” adı verilir. Ancak bu anlayışa karşı çıkarak Türklerin milli edebi anlayışını devam ettiren sanatçılar da çıkmıştır. Bu sanatçıların oluşturduğu edebi akıma ise “halk edebiyatı” adı verilmiştir.

Türklerin İslamiyet’i kabulünden önce tamamen millî bir edebiyatı vardı. Ozan, şaman, baksı adını verdikleri şairler kopuz denilen saz eşliğinde hece ölçüsü ile şiirler söylerdi. Bu gelenek İslamiyet’in kabulünden sonra çeşitli farklılıklarla olsa da devam etti ve günümüze kadar geldi.

Halk edebiyatı ürünlerinde halkın inanç, duygu ve kültür değerleri, kendine özgü şekil ve türlerle anlatılır.

Divan edebiyatıyla aynı dönemlerde var olmasına rağmen divan edebiyatı saray ve çevresine, eğitim almış kimselere hitap etmiş; halk edebiyatı ise orta tabaka insanına hitap etmiştir. Bu yüzden “halk edebiyatı” adını almıştır.

Halk edebiyatının genel özelliklerini şöyle sıralamak mümkündür

Sözlü bir edebiyattır. Yazılı kaynaklara dayanmaz. Şairler ustalarından öğrendiklerini ezberleyerek yeni eserler oluşturur.

Sözle geliştiği için uyak kulak içindir. Yaygın olarak kullanılan uyak türü yarım kafiyedir. Tam kafiyeye de sıkça başvurulur.

Nazım birimi dörtlüktür. Daha çok düz ve çapraz uyak örgüleri kullanılmıştır.

Hem şiir hem düz yazı alanında ürünler verilmiştir; ancak şiir ağırlıklı bir edebiyattır.

Dil ve anlatımda süslü, sanatlı söyleyişe yöneliş görülmez; genellikle yalın anlatım kullanılır. En yaygın kullanılan söz sanatları benzetme, tezat ve cinastır.

Aşk, doğa, ayrılık, özlem, din ve tasavvuf konularının yanı sıra toplum hayatını ilgilendiren sorunlara da yer yer değinilir.

Halk edebiyatında Orta Asya’da, Türk halkının tarihsel kaynağında oluşan destan, masal, sagu, koşuk, mâni, yır geleneği geliştirilmiş; destan, masal, halk hikâyesi, efsaneler, ağıt, koşma, türkü biçiminde sürdürülmüştür.

Halk şairleri doğaçlama (irticalen) şiir söylemişler, bu yeteneklerini kanıtlamak için atışma denilen şiir söyleme yarışları yapmışlardır. Ayrıca leb-değmez sanatına da sıkça yer verilmiştir.

Halk edebiyatında şairler, usta-çırak ilişkisiyle yetişmişlerdir.

Din, aşk, ölüm, hasret, ayrılık gibi duygu yüklü konular ve doğa sevgisi yiğitlik, devirden şikâyet gibi konular işlenmiştir.

Halk şairlerinin hayat hikayeleri ve şiirleri cönk adı verilen eserlerde toplanır. Cönkler yandan değil üstten açılan uzun defterler şeklindedir.

Şiirlerde özel başlık kullanılmaz; şiirler biçimlerine ya da içeriğine göre isimlendirilir.

Halk edebiyatında kişisel konuların yanında, toplumun ortak acıları ve sevinçleri de işlenir.

Halk edebiyatının aşık kolunda en sık kullanılan nazım biçimleri koşma, semai ve varsağıdır. Tekke kolunda ilahi, nefes, deme, şathiye en sık başvurulan nazım türleridir. Anonim edebiyatta ise mani, türkü ve ninni gibi biçimler kullanılmıştır.

Halk edebiyatının en önemli temsilcileri

Aşık edebiyatı temsilcileri

Köroğlu

Karacaoğlan

Gevheri

Aşık Ömer

Seyrani

Erzurumlu Emrah

Ercişli Emrah

Aşık Veysel

Tekke (tasavvuf) edebiyatı temsilcileri

Yunus Emre

Kaygusuz Abdal

Pir Sultan Abdal

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

Necip Fazıl Kısakürek ya da Kaldırımlar şairi

 

Nabi Hikemi Şiir Tarzının En Büyük Temsilcisi 

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir