Pratik Edebiyat Bilgileri
.
PRATİK EDEBİYAT BİLGİLERİ
1.Sagu-ağıt-mersiye konu yönüyle ortaktır. Mersiye ölçü yönünden farklıdır.
2.Koşuk, sagu ve destan İslamiyet öncesi dönemde, dörtlükler biçiminde, hece ölçüsüyle ve genellikle yarım uyak kullanılarak söylenmiştir.
3.Yapay destanlar, doğal destan sürecinden geçmeyen, yazarı bilinen destanlardır.
4.Orhun (Göktürk) Yazıtları 8.yy. da Orhun Irmağı kıyısında dikilen, yazılı edebiyatımızın ilk ürünleridir.
5.Kutadgu Bilig, siyasetname olup, Yusuf Has Hacib tarafından yazılan, didaktik özellikler taşıyan alegorik bir eserdir.
6.Atabetü’l-Hakayık (Edip Ahmet), Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi) tasavvufî eserlerdir.
7.Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuzların savaşlarını anlatan, destan devrinden halk hikâyeciliğine geçişin ürünü olan, on iki hikâyeden oluşan anonim ürünlerdir.
8.Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli 13.YY. da yaşayıp insanlık sevgisini anlatan tasavvufçulardır.
9.Risaletü’n-Nushiyye (Yunus Emre), Divan-ı Kebir (Mevlana), Makalat (Hacı Bektaş-ı Veli) tasavvufu anlatan eserlerdir.
10. İlahi (nefes-deme), şathiye, nutuk, devriye tasavvuf şiirinin dörtlüklerle oluşturulan türleridir.
11.Koşma, semai, varsağı, destan âşık edebiyatı ürünleridir. Dörtlüklerle ve hece ölçüsüyle yazılırlar. Koşma, işlediği konulara göre koçaklama, güzelleme, taşlama, ağıt olarak dörde ayrılır.
12.Kaygusuz Abdal ve Pir Sultan Abdal tasavvufu farklı yorumlayan kişilerdir.
13.Karacaoğlan, Emrah, Âşık Veysel güzelleme; Dadaloğlu, Köroğlu koçaklama türünde eserler vermişlerdir.
14.Seyrani (kişisel), Dertli (toplumsal) taşlama örnekleri vermişlerdir.
15.Mani, “aaxa” uyak düzeninde yapılandırılışı, 7’li hece ölçüsü ve tek dörtlük oluşu nedeniyle anonim edebiyatın en yaygın nazım biçimidir. Divan şiirindeki rubai ve tuyuğla ortak özelliklere sahiptir.
16.Olağanüstülük, kahramanlarının soylu kişilerinden oluşması, abartılı anlatım destanla masalın ortak özellikleridir. Destan milli, masal çoğunlukla evrenseldir. Destan konusunu tarihi bir gerçekten alır, masal tamamıyla hayal ürünüdür.
17.Gazel 5–15, kaside 33–99 beyit ve “aa / xa / xa / xa /…” uyak düzeniyle, mesnevi ise beyit sayısında sınırlama olmaksızın “aa / bb / cc / dd / …” uyak düzeniyle yazılır.
18.Şarkı ve tuyuğ Divan edebiyatı nazım biçimlerinden olmalarına karşın Arap ya da Fars kaynaklı değil Türk edebiyatına özgü nazım şekilleridir.
19.Rubai, tuyuğ, murabba dörtlüklerle oluşturulan Divan şiiri nazım türleridir.
20.Felsefi ve dini konuların işlendiği “terkib-i bent” te vasıta beyiti devamlı değişir. “Terci-i bent”te vasıta beyiti aynı kalır.
21.Gazel ve kasidede ilk beyite “”matla”, son beyite “makta”, şairin adının geçtiği beyite “mahlas beyiti” veya “taç beyit” denir.
22.Dize sonlarındaki uyaktan başka şiirin ortasında da uyak bulunursa buna “musammat gazel” veya “musammat kaside” denir.
23.Münacat, naat, hiciv divan şiirinde şiirin konularına göre aldığı isimlerdir.
24.Divan edebiyatında şairler hakkında bilgi veren eserlere “tezkire”, Halk edebiyatında “cönk” denir.
25.Mecalisi’ün-Nefais (Ali Şir Nevai) ilk şairler tezkiresidir.
26.Harname (Şeyhi), 15. yüzyılda yazılmış hiciv türünde bir mesnevidir.
27.Şikâyetname, Fuzuli’nin maaşını alamadığı için yazdığı mektup türündeki eseridir.
28.Nefi, 17.yy.da hiciv örneği “Siham-ı Kaza”; Nabi, aynı yüzyılda yazdığı, didaktik eser olan “Hayriyye” ile tanınır.
29.Nedim ve Şeyh Galip hece ile de yazan divan şairleridir.
30.Kâtip Çelebi “Cihannüma” (coğrafya), Keşfü’z-Zünun; Evliya Çelebi, Seyahatname; Naima, “Naima Tarihi” adlı eserleri yazan Divan edebiyatının nesir ustalarıdır.
31. Edebiyatımızda İlkler:
“Takvim-i Vakayi” (ilk resmî gazete), “Ceride-i Havadis” (ilk yarı resmî gazete),
“Tercüman-ı Ahval” (ilk özel gazete),
“Şair Evlenmesi-Şinasi” (İlk tiyatro),
“Telemak-Yusuf Kamil Paşa” (ilk çeviri roman ),
“Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat-Şemsettin Sami” (ilk yerli roman),
“İntibah-Namık Kemal” (ilk edebi roman),
“Cezmi-Namık Kemal” (ilk tarihi roman),
“Araba Sevdası-Recaizade Mahmud Ekrem” (ilk realist roman),
“Karabibik-Nabizade Nazım” (köy konulu ilk eser),
“Letaif-i Rivayet-Ahmet Mithat” (ilk öykü),
“Eylül-Mehmet Rauf” (ilk psikolojik roman),
“Mai ve Siyah-Halit Ziya Uşaklıgil” ( Batılı anlamda ilk realist roman).
32.Tanzimat romanında “yanlış Batılılaşma ve cariyelik” en yaygın konulardır.
33.Tanzimat şiirinde divan şiiri biçimleri kullanılmış, içerik değişmiştir.
34.Namık Kemal hem tiyatro hem roman yazmıştır; ancak onu asıl tanıtan vatan temalı şiirleridir.
35.Tahrib-i Harabat ve Takip, Namık Kemal’in Ziya Paşa için yazdığı eleştirilerdir.
36.Ahmet Vefik Paşa, Moliere’den Cimri, Hastalık Hastası, Kibarlık Budalası gibi tiyatroları çevirmiştir.
37.Ahmet Mithat Efendi’nin halka okuma zevkini aşılama düşüncesini Hüseyin Rahmi ve Halide Edip de sürdürmüştür.
38.Edebiyatımızın ünlü sözlükleri; Divan-ü Lugati’t-Türk, Muhakemetü’l-Lugateyn, Lehçe-i Osman ve Kamus-ı Türkî’dir.
39.Tanzimat edebiyatı ikinci döneminde “Sanat, sanat içindir.” anlayışına dönülerek, Servet-i Fünun edebiyatına hazırlık yapılır.
40.Recaizade Mahmut Ekrem “Güzel olan her şey şiire girebilir.” diyerek Muallim Naci ile kafiye (uyak) tartışmasını başlatır.
41.Abdülhak Hamit Tarhan, Namık Kemal’in tiyatro anlayışının tersini savunur. Tiyatro tekniği iyi olmadığı için yazdığı tiyatrolar sahnelenemez.
42.Edebiyatımızda ölüm temasıyla meşhur şairler; Abdülhak Hamit Tarhan, Cahit Sıtkı Tarancı, Yahya Kemal Beyatlı’dır.
43.Servet-i Fünuncular beyit anlayışını kırarak nazımı nesre yaklaştırırlar.
44.Servet-i Fünun’da romanlar realizm ve natüralizmden; şiirler ise sembolizm ve parnasizmden etkilenir.
45.Servet-i Fünun romanı, çevre olarak İstanbul’u, karakter olarak aydınları seçer.
46.Tevfik Fikret, sanatının ikinci döneminde sanatı toplumun hizmetine sunar, hece ölçüsüyle yazdığı şiir kitabının ismi Şermin’dir.
47.“Sis”, Tevfik Fikret’in İstanbul’a hakaretlerle dolu şiiridir.
48.Cenap Şahabettin, parnasizm ve sembolizmden etkilenmiş, bir şiirde birden çok aruz kalıbı kullanmıştır.
49.Halit Ziya Uşaklıgil, Balzac, Stendhal, Flaubert gibi realist yazarlardan etkilenmiş; Batılı anlamda ilk realist roman Mai ve Siyah’ı yazmıştır.
50.Halit Ziya’nın anı türündeki eserleri “Kırk Yıl, Saray ve Ötesi”dir.
51.Hüseyin Cahit Yalçın, “Edebiyat ve Hukuk” adlı makalesiyle Servet-i Fünun dergisinin kapanmasına neden olmuştur.
52.Sürgüne gönderilen başlıca sanatçılar; Namık Kemal, Hüseyin Cahit Yalçın, Süleyman Nazif, Ziya Gökalp, Şair Eşref, Refik Halit Karay’dır.
53.Süleyman Nazif ve Ahmet Hikmet Müftüoğlu dil yönüyle –sırasıyla- Tanzimat ve Milli Edebiyata bağlıdırlar.
54.“Şık, Şıpsevdi, Mürebbiye, Metres, Kaynanam Nasıl Kudurdu” Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarıdır.
55.Ahmet Rasim, İstanbul’un günlük yaşantısını sade bir dille anlatan bağımsız yazarlardandır.
56.Fecr-i Ati, Servet-i Fünun’u eleştirmesine rağmen onun “Sanat kişiseldir.” anlayışını devam ettirmiştir.
57.Milli Edebiyat, “Genç Kalemler” dergisinde yayımlanan “Yeni Lisan” adlı makaleyle 1911 yılında başlar.
58.Milli Edebiyat bir yönüyle halk edebiyatına dönüşür.
59.Ömer Seyfettin, milli ve tarihi konulu öyküleriyle tanınan yazardır.
60. Edebiyatımızdaki ünlü öykücüler:
“Hüseyin Cahit Yalçın, Ömer Seyfettin, Memduh Şevket Esendal, Sait Faik Abasıyanık, Haldun Taner”dir.
61.Ziya Gökalp, Türkçülüğün felsefesini yapmış, Milli Edebiyata düşünce yönüyle katkıda bulunmuştur.
62.“Kızıl Elma, Yeni Hayat, Altın Işık” Ziya Gökalp’ın şiir kitaplarıdır.
63.Özel isimle anılan şairler:
Sultanü’ş-Şuara (Şairler Sultanı)-Baki
Vatan Şairi- Namık Kemal
Şairi-i Azam-Abdülhak Hamit Tarhan
Bayrak Şairi-Arif Nihat Asya,
Türk Şairi-Mehmet Emin Yurdakul
64.Türk edebiyatının tarihini bilimsel açıdan işleyen Mehmet Fuat Köprülü’dür.
65.Edebiyat tarihi yazarları; Mehmet Fuat Köprülü, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ali Canip Yöntem’dir.
66.Halide Edip Adıvar, İngiliz edebiyatından etkilenir. Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye ( Kurtuluş Savaşı’nı işler.); Sinekli Bakkal, Tatarcık (toplumsal konuları işler.), Mor Salkımlı Ev (hatıra) bazı eserleridir.
67.Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Tanzimat’la Atatürk Türkiye’si arasındaki dönem ve kuşakların geçirdiği sosyal değişiklikleri ve bunalımları işler. “Tezli roman” türünün ustasıdır. Kiralık Konak ( kuşak çatışması), Sodom ve Gomore (işgal altındaki İstanbul’un olumsuz yanları), Yaban (Kurtuluş Savaşı ve köylü aydın uçurumunu işler.), Ankara (Cumhuriyet’ten sonraki Ankara’nın üç dönemi) Nur Baba ( Bektaşi tekkeleri) belli başlı eserleridir.
68.Reşat Nuri Güntekin’in romanlarında yoğun bir Anadolu atmosferi vardır. Dili sade, karakterleri halktandır.
69.Refik Halit Karay, sürgünde yazdığı Anadolu konulu eserleriyle tanınır. “Sürgün, Yezidin Kızı, Bugünün Saraylısı (roman), Kirpinin Dedikleri, Memleket Hikâyeleri, Gurbet Hikâyeleri” bazı eserleridir.
70.Beş Hececiler Milli Edebiyatın devamı sayılır. “Faruk Nafiz Çamlıbel, Enis Behiç Koryürek, Halit Fahri Ozansoy, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç” bu akımın şairleridir.
71.Faruk Nafiz Çamlıbel, aruzla da yazmıştır. “Çoban Çeşmesi, Han Duvarları” adlı şiirleri ünlüdür.
72.Mehmet Akif Ersoy lirik-didaktik özellikteki şiirleriyle tanınır. Manzum hikâyecilikte ustadır. Safahat (yedi bölüm) ünlü eseridir.
73.Ahmet Haşim sembolist şairdir. Şiirlerinde anlam kapalı, düzyazılarında dili yalındır. Bütün şiirlerini aruzla yazmış, Fecr-i Ati’den sonra bağımsız olarak sanat anlayışını devam ettirmiştir. Bazı eserleri; “Piyale, Göl Saatleri, Gurabhane-i Laklakan…”
74.Yahya Kemal Beyatlı Divan şiirine yeni yorum getirmiş, eski nazım biçimleriyle Batılı şiirler yazmıştır. Şiirlerinde sonsuzluğa erişme düşüncesi vardır. “Ok” şiirinin dışındaki bütün şiirlerini aruzla yazmıştır. Eserleri; “Kendi Gök Kubbemiz, Eski Şiirin Rüzgârıyla, Aziz İstanbul…”
75.Yedi Meşaleciler, Beş Hececileri duygusallıkla suçlamışlar; ancak kendileri de sembolizmden etkilenmişlerdir. Ziya Osman Saba, Yaşar Nabi Nayır, Muammer Lütfi Bahşi, Vasfi Mahir Kocatürk, Sabri Esat Siyavuşgil, Cevdet Kudret Solok, Kenan Hulusi Koray sanatçılarıdır.
76.Garip Akımı (I. Yeniciler) sanatsal anlatımdan, ölçü ve uyaktan kaçınmış sıradan insanların hayatlarını işlemiştir.
77.II. Yeniciler, I. Yeni Hareketine tepki olarak ortaya çıkmışlardır. Şiirde anlam kapalılığı savunmuşlar ve sürrealizmden etkilenmişlerdir. İlhan Berk, Cemal Süreyya, Edip Cansever, Ece Ayhan bazı temsilcileridir.
78.Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal’in öğrencisidir. Şiirlerinde bilinçaltı, rüya ve zaman kavramı baskındır. Geçmişe özlem eserlerinin başlıca temasıdır. Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Beş Şehir bazı eserleridir.
79.Ahmet Kutsi Tecer, Anadolu motiflerini işler. Dergâh ve Milli Mecmua ’da eserleri yayımlanır. “Koçyiğit Köroğlu, Köşebaşı” bazı eserleridir.
80.Ahmet Muhip Dıranas, “Fahriye Abla” adlı şiiriyle meşhurdur.
81.Cahit Sıtkı Tarancı, ölüm, yalnızlık konularını işler. En çok bilinen şiirlerinden biri “Otuz Beş Yaş”tır.
82.Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın en ünlü eserlerinden biri “Üç Şehitler Destanı”dır. Eser yapay bir destandır.
83.Cahit Külebi: Birçok şiirinde noktalama işareti yoktur. Çocuk şiirleriyle tanınır. “Türk Mavisi” eserlerinden bir tanesidir.
84.Nurullah Ataç: Deneme ve eleştirileriyle anılır. Devrik cümle anlayışını başarıyla uygulamıştır. “Günlerin getirdiği, Karalama Defteri” bazı eserleridir.
85.Gezi Yazısı Yazanlar:
Evliya Çelebi (Seyahatname)
Ahmet Haşim (Frankfurt Seyahatnamesi)
Falih Rıfkı Atay (Yolcu Defteri)
Cenap Şahabettin ( Hac Yolunda)…
86.Psikolojik roman:
Zehra (Nabizade Nazım)
Eylül (Mehmet Rauf)
Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (Peyami Safa)
87.Sait Faik Abasıyanık: Öykülerinde Adalar’ı, İstanbul’u ve sıradan insanı işler. Durum hikâyecisidir. “Semaver, Sarnıç, Son Kuşlar” bazı eserleridir.
88.Necip Fazıl Kısakürek: metafizik problemleri hecenin gücüyle çok güzel anlatır. Şiir dışında tiyatro, öykü, araştırma gibi alanlarda da eserler vermiştir. “Çile, Bir Adam Yaratmak” bazı eserleridir.
89.Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı): Balıkçıları ve denizi işler. Bodrum’un antik çağlarındaki ismini mahlas (takma ad, lakap) olarak kullanır.
90.Kemal Tahir: Roman ve hikâyelerinin konusunu sistemin aksayan yönlerinden alır. “Bozkırdaki Çiçek, Devlet Ana, Karılar Koğuşu, Esir Şehrin İnsanları” bazı eserleridir.
91.Bedri Rahmi Eyüboğlu; şair ve yazarlık dışında ressamdır. “Karadut, Canım Anadolu” bazı eserleridir.
92.Tarık Buğra: istiklal Savaşı’nın bilinmeyen yönlerine yeni yorumlar getirdi. “Küçük Ağa, Osmancık, Siyah Kehribar, Yarın Diye Bir Şey Yok” bazı eserleridir.
93.Yaşar Kemal: Çukurova ve Toroslardaki efsanelere dayalı, toprak kavgalarını işleyen roman ve hikâyeler yazmıştır. “İnce Memed, Orta Direk, Sarı Sıcak, Teneke” bazı eserleridir.
94.Orhan Kemal: Köyden kente göç ve bu göçün son uçlarını işler. “72. Koğuş, Hanımın Çitliği” bazı eserleridir.
95.Necati Cumalı: Ege Bölgesi’ndeki köylüyü işler.”Tütün Zamanı, Boş Beşik, Susuz Yaz” bazı eserleridir.
96.Cemil Meriç: Makale, deneme, eleştiri ustasıdır. “Bu Ülke, Ümrandan Uygarlığa, Kırk Ambar” bazı eserleridir.
97.Cengiz Aytmatov: Kırgız yazardır. “Cemile, Gün Olur Asra Bedel, Selvi Boylum Al Yazmalım” bazı eserleridir.
98.Klasisizm, akıl ve sağduyuya önem verir. Latin ve Yunan kaynaklarına yönelen kuralcı, yüksek zümre edebiyatıdır. Moliere, Racine, La Fontaine klasik yazarlardandır.
99.Romantizm, Klasisizme tepkidir. Kuralcılığı reddederek ulusal konulara yönelir. Zıtlıklar, ak-kara çatışması ve özellikle duygusallık ön plandadır. “Victor Hugo, Goethe” bazı yazarlarıdır.
100.Realizm, Romantizm’e tepkidir. Gerçekler gözleme dayalı olarak anlatılır. “Balzac, Stendhal, Flaubert, Tolstoy, Dostoyevski” ünlü temsilcileridir.
101.Parnasizm, realizmin şiire yansımasıdır. Sözcüklerle manzara çizilir.
102.Sembolizm, kapalı şiir anlayışını savunan edebi akımdır.
103.Natüralizm: Aşırı gerçekçiliktir. Olayların ortaya çıkışı neden sonuç ilişkisi deneylenerek anlatılır.
104.Edebi akımların sıralanışı:
Klasisizm, Romantizm, Realizm, Natüralizm(roman akımları)
Parnasizm, Sembolizm, Sürrealizm (şiir akımları)
105.Dünya edebiyatının tanınmış yazar ve eserlerinden bazıları: Shakespeare (Hamlet ve Othello), Cervantes (Don Kişot), Maksim Gorki (Ana), Montaigne (Denemeler), Schiller ( Wilhelm Tell), Dostoyevski (Suç ve Ceza), Tolstoy (Savaş ve Barış), Mark Twain ( Tom Sawyer’in Maceraları)
106.Klasik trajedide karakterler yüksek tabakadandır, konu mitolojiktir. Ölüm ve yaralanmalar sahnede gösterilmez. Üç birlik kuralı (zaman, mekân, olay birliği) vardır.
107.Klasik komedide kişiler halkın içinden, konular günlük yaşamdandır. Ölüm ve yaralanmalar sahnede gösterilir. Üç birlik kuralı vardır.
108.Deneme, kişisel düşüncelerin kanıtlama amacı güdülmeden aktarıldığı; fıkra, günlük olayların sade bir dille yazıldığı; makale, tezlerin kanıtlanmaya çalışıldığı; eleştiri; bir eserin bilimsel temellere dayanılarak yorumlandığı yazın türleridir.
109.Lirik şiir, coşkuların işlendiği; epik şiir, kahramanlık konularının işlendiği; pastoral şiir, kır ve çoban yaşamının işlendiği; dramatik şiir, acıklı durumların işlendiği; satirik şiir eleştirilerin işlendiği; didaktik şiir; öğreticiliğin işlendiği şiir türleridir.
110.Redif, aynı görevli ekler ve aynı anlamlı sözcüklerdir. Uyaktan sonra gelir.
111.“Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu, Bacon, Montaigne” ünlü deneme yazarlarıdır.
112.Bir sözcüğün hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılması “kinaye” sanatını doğurur.
113.Hüsn-ü Talil sanatında olayın sebebi daha güzel bir nedene bağlanır.
114.Bilinen bir konunun bilinmiyormuş gibi davranılması Tecahül-i arif sanatını doğurur.
115.Sesteş sözcükler cinas sanatı yapar.
116.İntak (konuşturma) sanatının olduğu her yerde teşhis vardır.
117.Masal, evrensel; destan ulusal nitelikler taşır.
118.Seci, düzyazıdaki ses benzerliğidir.
119.Bir şairin bir şiirine aynı ölçü ve aynı uyakla yazılan şiirine nazire denir.
120.İlyada (Yunan), Kalevala(Fin), Nibelungen (Alman), Ramayana (Hint), Şehname (Fars) dünyaca tanınmış destanlardır.
121.Şarkı, tuyuğ, rubai dörtlüklerle yazılan Divan şiiri nazım şekilleridir.
122.Dilinin ağır oluşu ve yüksek zümreye yönelişi Divan edebiyatı ile Servet- Fünun’un ortak özellikleridir.
123.Ağır ve sanatlı anlatım, sembollerle duyguları anlatma biçimine Sebk-i Hindi denir. Sebk-i Hindi divan edebiyatında kabul edilen bir anlayıştır.
124.Decameron hikâyeleri (Bocaccio) dünyanın ilk hikâyeleridir.
125.Aiskhlos, Sophokles, Euripides, Aristophanes eski Yunan edebiyatının tiyatro ustalarıdır.
.
|
