|
Zamirler (Adıllar) Hakkında Genel Bilgi
.
ZAMİR (ADIL)
Zamir Çeşitleri
1. Kişi (Şahıs) zamirleri
2. Dönüşlülük zamiri
3. İşaret zamirleri
4. Belgisiz zamirler
5. Soru zamirleri
6. İlgi zamiri
7. İyelik zamiri
Zamir: Adın yerini geçici olarak tutabilen, ad (isim) gibi kullanılabilen, ad soylu sözcüklerle bazı eklere zamir denir.
Mehmet’ten öğrendim ---- Ondan öğrendim.
Kitabı gördün mü? ---- Bunu gördün mü?
Gençler dışarı çıktı. --- Hepsi dışarı çıktı.
Herkes dışarı çıktı.
Kimse dışarı çıkmadı.
Zamirlerin Özellikleri
1. Zamirler ad soylu sözcüklerdir.
2. Bir ya da birden fazla adın yerini tutabilirler. Onları öğrenmek için de kullanılırlar.
3. Anlamdan çok görevsel yönleri ağır basar.
4. Adların yerini geçici olarak tutarlar.
5. Ad işletim (İsim çekim) eklerini (durum, iyelik, çoğul ekleri) –genellikle– alabilirler.
6. Tekil ve çoğul şekilleri vardır.
7. Dolayısıyla cümlede ad gibi kullanılabilirler.
8. Cümlede tek başlarına görev üstlenebilirler.
9. Birçok sıfat, zamir olarak da kullanılabilir.
Zamir Çeşitleri
Zamirler, adların yerini tutma biçimlerine ve yerini tuttukları adlara göre türlenirler.İki ana gruba ayrılırlar:
I. SÖZCÜK DURUMUNDAKİ ZAMİRLER
1. Kişi (Şahıs) zamirleri
2. Dönüşlülük zamiri
3. İşaret zamirleri
4. Belgesiz zamirler
5. Soru zamirleri
II. Ek Durumundaki Zamirler:
1. İlgi zamiri
2. İyelik zamiri
SÖZCÜK DURUMUNDAKİ ZAMİRLER
1.Kişi (Şahıs) Zamirleri
Kişi (Şahıs) adlarının yerine kullanılan zamirlerdir:
I. Tekil kişi .... Ben
II. Tekil kişi ....Sen
III. Tekil kişi ...O
I. Çoğul kişi ....Biz
II. Çoğul kişi ...Siz
III. Çoğul kişi ..Onlar
“bizler, sizler, onlar”
Tamlayan ekini (ilgi durum ekini) alabilirler; iyelik eklerini almazlar.
Bu durumda kişi zamirleri tamlamalarda ancak tamlayan olarak kullanılabilirler.
Tamlayan Tamlanan
Benim kalemim
Senin kitabın
Onun defteri
Bu tamlamalarda sonradan tamlayan düşebilir. Çünkü tamlanandaki iyelik ekleri zaten kişi anlamı taşımaktadır:
Benim odam ------ Odam
Benim odam burasıydı. ------ Odam burasıydı.
Senin elbisen ------ Elbisen
Senin elbisen güzelmiş. ----- Elbisen güzelmiş.
Onun çantası ----- Çantası
Onun çantası eskimişti. ------ Çantası eskimişti.
Bizim okulumuz ----- Okulumuz
Sizin sınıfınız ------Sınıfınız
Onların bahçeleri ----Bahçeleri
Bazen de tamlayandaki iyelik (Tamlanan eki) düşer.
Benim odam --------Benim oda
Senin elbisen -------Senin elbise
Onun çantası -------Onun çanta
Bizim okulumuz ------Bizim okul
Sizin sınıfınız --------Sizin sınıf
Onların bahçeleri ----Onların bahçe
Çoğul eki alabilirler:
Bizlerin kaygısı
Sizlerin iyiliği
¬Bu tür tamlamalarda tamlayan vurgulanmak istenirse düşürülmez:
Çocuklar yalnız sizin sözünüze inanırlar. (Başkasının değil, senin. Burada “sizin” sözcüğü atılırsa cümle başka türlü anlaşılır.)
Biz bugün senin konuğunuz. (Başkasının değil, senin.)
Tamlayan atıldığında yanlış anlaşılma olacaksa atılmaz:
Onun eşyalarını bize getir. --- Eşyalarını bize getir. (Kimin eşyaları? Onun mu, senin mi?)
Senin doğum tarihini bilen yok mu?---- Doğum tarihini bilen yok mu?
Onun yarışmada birinci olduğuna sevindim.---- Yarışmada birinci olduğuna sevindim.
“ben” ve “sen” zamirleri yönelme durum eki aldıklarında ses değişikliği oluşur:
Ben ------- Bana
Sen --------Sana
“Sen” yerine saygı ve incelik olsun diye “siz” de kullanılır. Elbette bu durumda yüklem de çoğul olmalıdır.
Siz bu olayı görmediniz mi?
Böbürlenmek amacıyla “ben” yerine “biz” kullanılabilir:
Böylelerinin hakkından gelmesini biliriz biz.
2. Dönüşlülük Zamiri
Dönüşlülük zamiri “Kendi”dir.
Kişileri pekiştirerek bildiren ve fiildeki işin, özne tarafından bizzat yapıldığını ya da yapana dönüşünü bildiren zamirdir.
Cümlelerdeki kullanımına göre işlev kazanır:
*Kişi zamiri olarak kullanılır:
Kendim giderim.
*Cümlede yer alan kişi zamiriyle aynı iyelik ekini kullanıyorsa buradaki işlevi pekiştirme yapmaktır:
Ben kendim giderim.
“Saide Hanım, bir kitap okuyordu. Başını kaldırdı, kocasını süzdükten sonra:
-Siz kendiniz de inanmıyorsunuz ya! dedi.
-Ama inanılır şeyler mi? (Memduh Şevket Esendal; Saide)
Ben kendim de yaparım.
Kaymakam Bey, kendisi emir vermiş.
O kendisi okusun.
Evi siz, kendiniz görmelisiniz.
*Bu zamir diğer zamirlerden farklı olarak bütün iyelik eklerini alabilir. İyelik eklerini üzerine durum ekleri getirilebilir:
Kendi-m-de
Kendi-n-den
Kendi-si-n-i
Kendi-miz-in
Kendi-niz-le
Kendi-leri-n-ce
*İyelik eki almadan tamlayan olabilir. Bu durumda belirtili ad tamlaması sayılır:
Kendi işim
Kendi eşyaların
Kendi arkadaşı
Kendi yazlığımız
Kendi kitabınız
Kendi düşünceleri
Eylemin (Fiilin) özneye dönüşünü bildirir:
Çocuk kendisi yıkanmış.
Tamlama konumunda ve tek başına yapılan bir işi anlatmak için kullanılabilir:
“Belki bin kez kendi kendime isyan ettimse de yine senden vazgeçemedim.”
“Doğa bazı maddeleri kendi kendine yok edemiyor ve dolayısıyla zehirli atıklar yüzlerce, belki binlerce yıl doğayı kirletmeye devam ediyor.”
3. İşaret zamirleri
Adların yerini işaret yoluyla tutan zamirlerdir.
Başlıca işaret zamirleri şunlardır:
Bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar ;öteki, beriki
Yer Anlamlı İşaret Zamirleri:
bura, şura, ora, burası, şurası, orası,
Biçim ve Tarz Anlamlı İşaret Zamirleri:
böyle, şöyle, öyle...”
UYARI:
Böyle, şöyle, öyle sözcükleri cümledeki kullanımlarına göre:
İşaret sıfatı olabilirler:
Bana böyle söz söylemeseydin keşke.
İşaret zamiri olabilirler:
Böylesi daha iyi, öylesinden kimse hoşnut değildi zaten.
Zarf (Belirteç) olabilirler:
Bana öyle bakmasa…
Böyle konuşma, kalbimi kırıyorsun.
İyelik eki almazlar; diğer ad durum eklerini alabilirler. Dolayısıyla ad tamlamalarında ancak tamlayan olabilirler.
Bundaki, burada, onlarla, şundan, ötekiler...
Bunun havası, buranın yemekleri, ötekinin çantası...
Bunu kim söyledi?
Şunda ne var?
Benim okulum o değil.
Bunlar size ait.
Şunlar da sizin olacak.
Onlar kime kaldı?
Ötekini bana ver.
Beriki sende kalsın.
Bura bana pek hoş gelmedi.
Şura nasılmış?
Ora daha iyidir.
Burası da fena değil.
Şurası yakın sayılır.
Orası çok uzakmış.
Böylesi, insanı rahatsız eder.
Şöylesi de doğru olmaz ki.
Öylelerinden her zaman çekinirim.
“bu, şu, o, öteki, beriki, böylesi, şöylesi, öylesi” sözcükleri çeşitli görevlerde kullanılır:
Bu: işaret zamiri ------ -Bunu anlıyor musun?
İşaret sıfatı ------------Bu kitabı nereden aldın?
Şu: işaret zamiri ------- Şunu araştırmıştık.
İşaret sıfatı ------------Şu koltukları taşıyalım.
O: kişi zamiri -----------O bu akşam erken dönecekmiş.
İşaret zamiri -----------O, bizim dosyamızdı.
İşaret sıfatı ------------O dosya bizimdi.
Aşağıdaki sözcükler de hem işaret zamiri hem de sıfat olarak kullanılabilir:
Öteki Ötekini bana yolla. Öteki silgiyi bana verin.
Beriki Beriki sizde kalsın. Beriki valiz sende kalsın
Böylesi Böylesi, insanı rahatsız eder. Böylesi davranışlar üzer
Şöylesi Şöylesi de doğru olmaz ki… Şöylesi bir tarzla desen çizmek hoş.
Öylesi ylesinden her zaman kaçarım. Öylesi insanlardan uzak yaşamak
istiyorum.
Bu sözcüklerin sıfat mı zamir mi olduklarını anlamak için şu soruları sorarız:
Adın yerini mi tutuyorlar, yoksa adı niteliyor ya da belirtiyorlar mı?
Zamirler adın yerini tutar; sıfatlar adlarla birlikte kullanılır.
Tekilleri ve çoğulları var mı?
Zira sıfatların çoğulları yoktur; zamirlerinse vardır.
“Birçoklar çocuk geliyor.” diyemeyiz; ama “Birçok çocuk geliyor.” diyebiliriz.
“Bazılar insanlar burada duruyordu.” diyemeyiz; ama “Bazı insanlar burada duruyordu.” diyebiliriz.
“Güzeller kızlar geçiyor.” diyemeyiz; ama “Güzel kızlar geçiyor.” diyebiliriz.
Durum eklerini alıyorlar mı?
Sıfatlar durum eklerini almaz; zamirler alır.
4. Belgisiz zamirler
Birden fazla adın yerini tutan ya da hangi adın yerini tuttuğu açıkça belli olmayan zamirlerdir.
“biri, birisi, hepsi, kimi, kimisi, hepsi, tamamı, herkes, kimse, hiç kimse, çoğu, bazısı, birkaçı, birazı, birçoğu, başkası, her biri, öteberi, şey...”
Bunların çoğu, belgisiz sıfatlara çekim eki (3. şahıs iyelik ekleri) getirilerek yapılır.
Belgisiz sıfattan yapılanlar: “birkaç-ı, bazı-ları, bir-i, pek çoğ-u, pek az-ı, bazı-sı, tüm-ü, bütün-ü, bir kısm-ı, her bir-i, başka-sı, hiçbir-i...”
Sıfatla ilgisi olmayanlar da vardır.
“Herkes, hepsi, kimse”
“filân” sözcüğü de hem sıfat hem zamir olarak kullanılır.
Hepsini tekrar davet ettiler.
Kimi de dönmeyi hiç düşünmedi.
Buraya hepsinin ulaşması gerekiyordu.
Tamamından sen sorumlusun.
Herkes böyle çalışmaz.
Kimse senin gibi kızmaz zaten.
Çarşıdan ne kadar alışveriş yaptın?
Birkaçı dün de buradaydı.
Bazıları bu sabah uyumayı düşündüler.
Biri yer biri bakar; kıyamet ondan kopar.
İnsanların pek çoğu bu konuda ümitsizdir.
Çalışanların pek azı hak ettiğini alır.
Bazısı da hep mağdurdur.
Elindekilerin tümünü yere koy.
Bütününü görmeden bir şey diyemezdi.
Bir kısmını görmekle karar verilmez.
Her biri ayrı özellikler taşır.
Başkasının yerine söz veremem.
Hiçbiri bunu uygun görmez.
Falanın filânın ne dediği önemli değil.
Kendisine bir şey diyecektim.
Bazı ikilemelerde ikinci ve anlamsız olan sözcük zamirdir:
Para mara istemem.
Kalem malem alacağım.
Belgisiz zamirlerin de sıfatlardan ayırt edilme yolu bütün zamirlerde (özellikle işaret zamirlerinde) olduğu gibidir. Zaten belgisiz zamirler ek almış oldukları halde sıfat olarak kullanılamazlar.
Belgisiz zamirler isim tamlamasında hem tamlayan hem de tamlanan olabilir:
Öğrencilerin pek çoğu
Pek çoğunun annesi
Çocuğun kimsesi yoktu
Kimsenin işine karışmam.
5. Soru zamirleri
Soru yoluyla adların yerini tutan zamirlerdir. Cümledeki soru anlamı soru zamirleriyle de sağlanır.
“ne, kim, hangisi, nere, kaçı”
Yanında ne getirdin?
Bunları sana kim söyledi?
Özellikleri ve Örnekler
Soru zamirleri cümleye soru anlamı katar, ama bazı durumlarda soru cümlesi yapmaz.
Kimin geldiğini bilemem.
Hangisini istediğini anlamadım.
“hangi ve kaç” sıfatları iyelik eki alarak zamir olurlar:
Hangisi sizinle geldi?
Soruların kaçı cevaplandı?
Soru zamirleri durum eklerini alabilir:
Buraya nereden geldiniz?
Nereden gelip nereye gidiyoruz?
Burada kimi bekliyorsunuz?
Bu masa neden yapılmış? (¦tahtadan)
Soru zamirleri isim tamlamasında tamlayan da tamlanan da olabilir.
Kimin yanında para var?
Bu da neyin nesi?
Bizim neyimiz eksik?
EK DURUMUNDAKİ ZAMİRLER
1. İlgi zamiri
-Belirtili ad tamlamasında tamlananın yerine kullanılır.
Benim kalemim burada, seninki (senin kalemin) nerede?
-Tamlayan eklerinin üzerine gelir.
Kardeşiminki kaybolmuş. Kardeşimin kalemi----- kardeşimin-ki
-Ek durumundaki tek zamirdir. “-ki”
-Eklendiği sözcüğe bitişik yazılır ve bir adın (tamlananın) yerini tutar.
-Büyük ve küçük ünlü kurallarına uymaz; sadece –ki şekli vardır:
Benim kalemim ------- benimki
onun eli -------------onunki
Osman’ın puanına oranla Ulaş Can’ınki daha yüksek.
Merve’nin defteri seninkinden daha düzenli.
Türkçede üç tane “ki” vardır:
a. “ki” Bağlacı
Sadece “ki” biçimi vardır.
Kendinden önceki ve sonraki sözcüklerden daima ayrı yazılır.
Türkçe değil, Farsça bir bağlaçtır ve Türkçe cümle yapısına aykırı olarak kullanılır.
“ki” ile başlayan bir ara cümle asıl cümlenin içinde kısa çizgiler arasında verilebilir:
Bu ezanlar -ki şahadetleri dinin temeli-
Yağmur yağmadı ki mantarlar ortaya çıksın.
Bir şey biliyor ki konuşuyor.
b. “-ki” İlgi Zamiri
Eklendiği sözcüğe bitişik yazılır ve biradın (tamlananın) yerini tutar.
Büyük ve küçük ünlü kurallarına uymaz; sadece –ki şekli vardır:
senin kalemin ---- seninki
Ayşe’nin eli -------Ayşe’ninki
Onun düşüncesi --- onunki...
c. “-ki” Yapım Eki
Adlara eklenerek yer ve zaman bildiren sıfatlar türeten ektir.
Zaman bildiren sözcüklerin sonuna doğrudan eklenirken, yer bildiren sıfatlar türetirken “-de” durum ekiyle birlikte kullanılır.
Sadece –ki ve az da olsa –kü şekilleri vardır:
Bu yılki sınav, yarınki maç, dünkü film, bugünkü aklım...
Masadaki kitaplar, duvardaki saat, evdeki hesap...
2. İyelik zamiri
İyelik ekinin ta kendisidir. Her dil bilgisi kitabı bunu zamir olarak almaz. Ad tamlamasında tamlayan kullanılmadığı takdirde tamlanandaki bu eklere iyelik zamirleri denir.
kitab-ım, kitab-ın, kitab-ı, kitab-ımız, kitab-ınız, kitap-ları
masa-m, masa-n, masa-s-ı, masa-mız, masa-nız masa-ları
su-y-um, su-y-un, su-y-u, su-y-umuz, su-y-unuz, su-ları
ne-y-im, ne-y-in, ne-y-i/ne-s-i, ne-y-imiz, ne-y-iniz, ne-leri
.
|
