Eylemde Çatı Konusunda Bilinmesi Gereken Önemli Detaylar

Eylemde çatı nedir, fiil çatıları kaça ayrılır?

Bir fiilin işi yapan ve işten etkilenen varlığa göre aldığı biçime “fiilde çatı” denir. Eylemin nesnesine ve öznesine göre almış olduğu durumdur.

Önemli not

Çatı yalnızca fiil cümlelerinde aranır. İsimlerin yüklem olduğu cümlelerde çatı aranmaz.

Çatılar fiillerin bildirdiği işin niteliğine ve alınan eklere göre iki ana grupta incelenir

Öznesine Göre Eylem Çatıları

Etken Çatılı Eylemler

Özneleri belli olan eylemler etken çatılıdır. Etken eylemler çatı ekleri almaz, yalın durumda kullanılır. Bu tür cümlelerde özne, gerçek öznedir. Yani cümlede geçen özne bizzat işi yapan varlıktır.

Örnek

Ünlü şair bir daha buraya dönmedi.

Arkadaşlarımız alelacele buradan ayrılmaya karar verdiler.

Yaşar Kemal’ın “Ağrı Dağı Efsanesi” isimli romanı okudum. (Bu cümlede özne gizlidir ve “ben” zamiridir. Gizli öznenin olduğu cümleler de gerçek özneli yani etken çatılı sayılır.)

Not

Bir fiil, özne-yüklem ilişkisinin özel çatı eki olan “-ı, -n, -ş” eklerinden birini almamışsa etken çatılıdır. Yani etken çatılı fiillerde çatı eki yoktur.

Edilgen Çatılı Fiiller

Gerçek özne (yapıcı) almayan fiillerdir. Başkaları tarafından anlamı vardır. Bunlar yüklem oldukları cümlelerde “sözde özne” alırlar. Sözde özneler cümle içinde özne gibi görünmelerine rağmen aslında söz konusu işi yapmayan varlıklardır.

Edilgenlik özelliği, eylem tabanlarına “-in.., -il…” eki getirilerek kazandırılır.

Not

Edilgen çatılı fiiller, sorulacak “kim tarafından?” sorusuna “başkaları tarafından” cevabını verir.

Örnek

Bayraklar caddelere asıldı. (Bayraklar kendisi asılmamıştır, başkası tarafından asılmıştır.)

Sokaklar güzelce temizlenmiş. (Sokaklar kendi başına temizlenmez, başkaları tarafından temizlenmiştir.)

Alışverişte çok güzel eşyalar alındı. (Eşyalar başkaları tarafından alınmış.)

Dönüşlü Çatılı Eylemler

İşi yapan ve ondan etkilenen öznedir. Öznenin yaptığı iş, tekrar özneye dönerse fiil dönüşlü çatılı olur. Eylemin gövdesinde -l ve -n eki vardır.

Örnek

Ayşe odasında uzun uzun süslendi.

Aynanın karşısında taranıyor.

Adam dışarı çıkmadan önce yıkandı.

Bu cümlelerde eylemi gerçekleştiren ve ondan etkilenen öznedir. Yeni eylem özneye dönüyor; dönüşlü çatılıdır.

İşteş Çatılı Eylemler

Birden çok öznenin, karşılıklı ya da birlikte gerçekleştirdiği eylemlerdir.

İşteş eylemler “-ş, -ış, -iş, -uş, -üş” çatı eklerini alır.

Kimi işteş eylemler, cümledeki kullanımına göre karşılıklı ya da birliktelik anlamı vardır.

Örnek

Düğün boyunca gelin ve damat bakıştılar. (karşılıklı)

Fıkra anlatılınca tüm öğrenciler gülüştü. (birlikte)

Onunla üç yıl mektuplaştık. (karşılıklı)

Müdür gelince herkes kaçıştı. (birlikte)

Not

Kimi eylemler adlardan -la ekiyle türetildikten sonra -ş ekiyle işteş olurken, kimileri -leş ekiyle işteş olur.

Örnek

Askerler savaşa giderken aileleriyle helal-leş-tiler

Not

Bazı fiillerin kendilerinde işteşlik anlamı vardır. Yani etken fiil tabanlarına “ş” eki getirilmediği halde bu fiiller “karşılıklı yapma” anlamı yansıtırlar.

Savaş-, güreş-, barış- gibi fiilerdeki -ş sesi ek değil kelimenin kökündedir. Ancak bu fiiller yine de işteş sayılır.

Nesnesine Göre Fiil Çatıları

Eylemlerin nesne alıp alamamalarıdır. Buna göre nesne-yüklem ilişkisi dört ayrı grupta incelenir:

Geçişli Çatılı Eylemler

Öznesinin yaptığı iş başkasına geçen, yani nesne alan eylemler geçişlidir. Geçişli eylemler “neyi?”, “kimi?” sorularına cevap verir. Cümlenin başına “onu” veya “bir şeyi” getirdiğimizde anlamlı olan eylemlerdir.

Örnek

Dediğiniz kitabı büyük bir zevkle okudum.

Tablodaki her ayrıntıyı bize uzun uzun anlattı.

Bilirim denizden geçen gemilerin karpuz yüklü olduklarını.

Not

Yüklemleri geçişli olduğu halde nesne kullanılmayan cümleler de vardır.

Örnek

Biraz geç anladım. (seni)

Hemen içeri girip satın aldık. (eşyaları)

Geçişsiz Çatılı Fiiller

Nesne alamayan, yani yüklem oldukları cümlelerde, istense de nesne kullanılamayan fiillerdir. Bu fiiller “Ne, neyi, kimi” sorularına cevap veremezler; öznenin yaptığı iş başka bir varlığı etkilemez, kendi üzerinde kalır.

Örnek

Herkes kendi yatağında uyudu.

O sevdiği insanlara güvenir ve inanırdı.

Hemen kendisine gösterilen yer oturdu.

Not

Eylemden önce “bir şeyi” sözlerini getiririz; sözler uygun düşerse eylem geçişli, uygun düşmezse geçişsizdir.

Örnek

Yemek = geçişli (bir şeyi yemek uygun bir tabirdir.)

Gitmek = geçişsiz (bir şeyi gitmek uygun bir tabir değildir.)

Oldurgan Eylem

Geçişsiz bir eylemin -r, -t, -tir eklerinden biriyle geçişli duruma getirilmesidir. Bu ekleri sözcük biçimine getirerek daha kolay anımsayabiliriz. -it, -tir, -ir (ittirir)

Örnek

Uyumak = Geçişsiz eylem

Uyu-t-mak = Oldurgan eylem

Dinlemek = Geçişsiz

Dinle-t-mek = Oldurgan

Oldurgan çatılı eylemler -t, -r, -tır eklerini almadan önce “geçişsiz çatılı”dır ancak bu ekleri aldıktan sonra “geçişli” hale gelir.

Ettirgen Eylemler

Geçişli fiillere “-t, -r, -tır” ekleri getirerek bu eylemlerin geçişlilik derecesini artırmadır. Cümlede özne işi yapan değil yaptırandır.

Örnek

Bahçenin ortasına kocaman bir çukur kazdırdı.

Bize evinin krokisini çizdirdi.

İstediğim şeyleri telefon ederek aldırırım.

 

Şu yazılar da ilginizi çekebilir

Cahit Zarifoğlu İşaret Çocukları Kitabının Artist Lakaplı Şairi

 

Ziya Gökalp Türk Milliyetçiliğinin Fikir Babası ve İlk Türk Sosyoloğu

 

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir